مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، پس از نشست وزیران خارجه ناتو در بروکسل، نسبت به برنامه هستهای جمهوری اسلامی ابراز نگرانی کرد و گفت: «هیچ کشوری در جهان نیست که از احتمال دستیابی ایران به توانایی ساخت سلاح هستهای خوشحال باشد. برخی کشورها موضعگیری شدیدتری دارند و برخی دیگر نه.»
روبیو با اشاره به گفتوگو درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی در نشست ناتو افزود: «دونالد ترامپ بهدنبال روشنشدن سرنوشت این مسئله است، اما او بهصراحت اعلام کرده که ایران هرگز به سلاح هستهای دست نخواهد یافت؛ این اتفاق در دوره ریاستجمهوری او رخ نخواهد داد.»
روزنامه وال استریت ژورنال به نقل از مقامات آمریکایی نوشت که دولت دونالد ترامپ در تلاش است تا جمهوری اسلامی را برای ورود به مذاکرات مستقیم هستهای تحت فشار قرار دهد. به گفته این مقامات، هدف رییسجمهوری آمریکا دستیابی به توافقی برای برچیده شدن کامل برنامه هستهای حکومت ایران است.
یکی از مقامهای ارشد دولت آمریکا جمعه ۱۵ فروردین در گفتوگو با وال استریت ژورنال تاکید کرد که واشینگتن خواهان گفتوگوهای مستقیم میان مقامهای ارشد آمریکا و ایران است و میخواهد از شرایطی که طی آن مذاکرهکنندگان در طبقات مختلف یک هتل مستقر شده و ماهها یا سالها صرف رد و بدل کردن پیام میکنند، جلوگیری شود.
ترامپ یکشنبه ۱۰ فروردین در مصاحبه با شبکه انبیسی نیوز اعلام کرد اگر جمهوری اسلامی درباره برنامه هستهای خود توافق نکند، بمباران خواهد شد.
او گفت: «در صورت حمله به ایران، «این بمباران بهگونهای خواهد بود که شبیه آن را هرگز ندیدهاند.»
پیش از این علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، در سخنرانی اول فروردین ماه خود گفت که آمریکا در مواجهه با حکومت ایران، هرگز با تهدید به جایی نخواهد رسید و بار دیگر تهدید کرد که اگر درگیری نظامی در بگیرد، جمهوری اسلامی پاسخ خواهد داد.
زمان و مکان مذاکره احتمالی هنوز مشخص نیست
وال استریت ژورنال همچنین گزارش داد هر چند آمریکا هنوز تیم مذاکرهکننده یا مکان مشخصی برای گفتوگوهای مورد نظر تعیین نکرده اما به نظر میرسد استیو ویتکوف، نماینده ویژه دولت ترامپ در امور خاورمیانه، نقش فعالی در روند مذاکرات احتمالی داشته باشد.
لورا روزن، خبرنگار مستقل آمریکایی، ۱۴ فروردین به نقل از یک منبع ایرانی گزارش داد که تهران با شروع مذاکرات غیرمستقیم با آمریکا درباره موضوع هستهای موافقت کرده است و اگر مراحل اولیه در خصوص توافق بر سر چارچوب مذاکرات پیشرفتی داشته باشد، مذاکرات را بهطور مستقیم ادامه خواهد داد.
این منبع که نخواست نامش فاش شود، افزود: «در صورت توافق آمریکا، ممکن است دور نخست گفتوگوهای غیرمستقیم طی دو تا سه هفته آینده در عمان آغاز شود.»
هدف، حذف کامل برنامه هستهای ایران
یک مقام ارشد دیگر دولت آمریکا نیز در گفتوگو با وال استریت ژورنال اعلام کرد در صورت آغاز مذاکرات، ایالات متحده حاضر به اعطای امتیازاتی مانند ادامه بخشی از فعالیتهای غنیسازی اورانیوم نخواهد بود چرا که هدف نهایی واشینگتن، حذف کامل برنامه هستهای جمهوری اسلامی است.
خامنهای چهارشنبه ۲۲ اسفند در سخنرانی برای جمعی که رسانههای ایران آنها را «دانشجو» خواندند، در واکنش به نگرانیهای کشورهای غربی درباره احتمال دستیابی ایران به سلاح اتمی گفت: «میگویند "نمیگذاریم ایران به سلاح هستهای دست پیدا کند"، ما اگر میخواستیم سلاح هستهای درست کنیم، آمریکا نمیتوانست جلوی ما را بگیرد.»
در بخش دیگری از گزارش وال استریت ژورنال، به نقل از یک مقام پیشین وزارت دفاع آمریکا آمده است که یک کارزار هوایی مشترک از سوی آمریکا و اسرائیل میتواند خسارات سنگینی به تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی وارد کند.
با این حال، به گفته این مقام، اگر تهران تصمیم به بازسازی برنامه خود بگیرد، این حملات ممکن است طی ۹ ماه تا یک سال دیگر نیاز به تکرار داشته باشند.
یک مقام ارشد جمهوریاسلامی، ۱۱ فروردین به روزنامه تلگراف گفت فرماندهان نظامی مامور شدهاند در صورت جدیترشدن تهدیدهای ترامپ، پایگاه مشترک آمریکا و بریتانیا در جزیره دیهگو گارسیا در اقیانوس هند را در حملهای پیشدستانه هدف قرار دهند تا او از حمله احتمالی به ایران منصرف شود.
در یادداشتی از وبسایت بلومبرگ، مایکل سینگ، مقام پیشین شورای امنیت ملی آمریکا در امور خاورمیانه نیز ارزیابی کرده است که شرایط کنونی برای فشار بیشتر بر جمهوری اسلامی مهیاست: «با توجه به فشارهای ناشی از حملات نظامی اسرائیل و بحران اقتصادی داخلی، ترامپ این فرصت را مناسب میبیند تا با افزایش فشارها بر رهبری ایران، آنها را به این نتیجه برساند که تنها راه خروج از بنبست، دستیابی به توافقی جدید با ایالات متحده است.»
چین روز جمعه از تعرفهها و محدودیتها علیه کالاها و نهادهای آمریکایی به عنوان اقدام متقابلی در برابر تعرفه های گسترده اعمال شده از سوی دونالد ترامپ خبر داد.
وزارت دارایی چین اعلام کرد که از شش روز دیگر، تعرفههای ۳۴ درصدی بر تمامی کالاهای آمریکایی اعمال خواهد شد.
پکن همچنین اعلام کرد که از روز جمعه کنترل صادرات خاکهای کمیاب متوسط و سنگین به آمریکا را اجرا خواهد کرد؛ از جمله درباره ساماریوم، گادولینیوم، تربیوم، دیسپروزیم، لوتیتیم، اسکاندیم و ایتریوم.
چین همچنین ۱۱ نهاد را به فهرست «نهادهای غیرقابل اعتماد» اضافه کرده است؛ اقدامی که به پکن اجازه میدهد اقدامات تنبیهی علیه این نهادها انجام دهد.
ارتش اسرائیل اعلام کرد که حسن فرحات، یکی از فرماندهان حماس را در منطقه صیدا در جنوب لبنان هدف قرار داده و کشته است. همزمان نیروهای ارتش اسرائیل وارد مناطقی در شمال غزه شدند تا آنطور که میگویند، منطقه امنیتی حائل در حاشیه این نوار را گسترش دهند.
به گزارش خبرگزاری رویترز، وزارت بهداشت لبنان جمعه ۱۵ فروردین تایید کرد که در حمله هوایی اسرائیل به یک آپارتمان در صیدا، سه نفر کشته شدند.
دفتر نواف سلام، نخستوزیر لبنان، این حمله را نقض آشکار آتشبس مورد حمایت آمریکا دانست؛ آتشبسی که به جنگ سال گذشته میان اسرائیل و گروه حزبالله پایان داد.
در هفتههای اخیر اما این آتشبس بهشدت شکننده شده است.
اسرائیل تاکنون دستکم دو بار مناطق جنوبی بیروت را که تحت کنترل حزبالله هستند، بمباران کرده و از لبنان نیز دو بار موشکهایی به سمت اسرائیل شلیک شده است.
حزبالله هرگونه دخالت در این حملات و شلیک این موشکها را رد کرده است.
پیشروی نیروهای اسرائیلی در شمال غزه برای گسترش «منطقه امنیتی»
ارتش اسرائیل اعلام کرد نظامیان این کشور در محله شجاعیه، واقع در شرق شهر غزه، مشغول عملیات هستند و مسیرهای مشخصی را برای خروج غیرنظامیان در نظر گرفتهاند.
این عملیات در حالی انجام میشود که دولت اسرائیل ۱۳ فروردین اعلام کرد قصد دارد بخشهای وسیعی از جنوب غزه را نیز تحت کنترل درآورد.
اسرائیل پنجشنبه دستور تخلیه این منطقه را صادر کرد و صدها فلسطینی - برخی پیاده، برخی با چرخدستی، دوچرخه یا در ونها و گاریها - خانههای خود را ترک کردند.
به گفته مقامات بهداشتی غزه، نیروهای اسرائیلی در حملهای هوایی به ساختمان مدرسهای در شهر غزه که پناهگاه خانوادههای آواره بود، دستکم ۲۷ نفر، شامل زنان و کودکان را کشتند.
ارتش اسرائیل اعلام کرد از ساختمان مدرسه دارالارقم در محله التفاح به عنوان مرکز فرماندهی و کنترل حماس استفاده میشده و شبهنظامیان عمدا از زیرساختهای غیرنظامی استفاده میکنند.
حماس این موضع را رد کرده و میگوید در میان غیرنظامیان فعالیت نمیکند.
در روزهای اخیر، صدها هزار فلسطینی در یکی از بزرگترین موجهای آوارگی از جنگ، خانههای خود را ترک کردهاند زیرا اسرائیل در حال گسترش مناطق تحت کنترل خود است.
در جنوب غزه نیز نیروهای اسرائیلی در اطراف ویرانههای شهر رفح مستقر شدهاند.
اسرائیل هنوز بهطور شفاف هدف بلندمدت خود را از تصرف این مناطق تحت عنوان «منطقه امنیتی» اعلام نکرده است.
بسیاری از ساکنان غزه معتقدند که هدف، تخلیه دائمی آنان از زمینهایی است که شامل آخرین اراضی کشاورزی و زیرساختهای آبی غزه میشود.
به گفته برخی فلسطینیها هدف نهایی اسرائیل، جابهجایی کامل جمعیت غزه است؛ اقدامی که با طرح اعلامشده از سوی دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، هماهنگ است.
ترامپ پیشنهاد داده این منطقه به یک اقامتگاه ساحلی تحت کنترل آمریکا تبدیل شود. اسرائیل خروج داوطلبانه فلسطینیها را تشویق میکند.
نیروهای اسرائیلی از ۲۸ اسفند، پس از دو ماه آتشبس، عملیات خود را در غزه از سر گرفتند.
مقامات اسرائیلی گفتهاند که این عملیات ادامه خواهد داشت تا زمانی که ۵۹ گروگان باقیمانده در غزه آزاد شوند.
مایکل سینگ، مدیر ارشد پیشین امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی آمریکا، در مصاحبه با بلومبرگ هشدار داد که چه بمباران و چه مذاکره با حکومت ایران، تنها میتوانند «موفقیتی نسبی» بهدست دهند و برنامه هستهای جمهوری اسلامی را به تعویق میاندازند اما متوقف نمیکنند.
مارک چمپیون، ستوننویس بلومبرگ، در یادداشتی با عنوان «بمباران ایران یا عدم بمباران؛ اکنون این سوال مطرح است»، نوشت که حکومت اسلامگرای ایران طی دهههای گذشته هرگز مانند امروز تا این حد آسیبپذیر نبوده و در عین حال، تا این حد به توانایی ساخت یک زرادخانه هستهای نزدیک نشده است: «با توجه به این دو نکته، اکنون این سوال مطرح است که آیا بالاخره زمان بمباران فرا رسیده است؟»
به اعتقاد چمپیون، ترجیح دونالد ترامپ روشن است: او یک توافق میخواهد و در صورت عدم دستیابی به آن، آماده جنگ است. برای واقعی جلوه دادن این تهدید و آمادهسازی برای شرایط اضطراری، پنتاگون نقل و انتقال بزرگی را در منطقه آغاز کرده است، از جمله اعزام دومین ناو هواپیمابر و بمبافکنهای رادار گریز بی۲. اسرائیل نیز منتظر چراغ سبز است و انگشتش روی ماشه قرار دارد.
این یادداشت تاکید کرد که مسیر جنگ بسیار کوتاهتر و آسانتر از مسیری است که به توافق مطلوب ترامپ منتهی میشود: «بهویژه اکنون که اسرائیل بار دیگر در حال تشدید درگیریها در غزه است.»
تهدیدهای حکومت ایران مبنی بر ضربه زدن به منافع آمریکا و انتقام از متحدان این کشور در سراسر جهان ممکن است مانند حملات موشکی به اسرائیل توخالی به نظر برسد اما: «همه متحدان، سفارتخانهها و پایگاههای آمریکا از سامانههای دفاع هوایی چند لایه اسرائیل برخوردار نیستند.»
دَن کِین، ژنرال بازنشسته نیروی هوایی که ترامپ او را به عنوان نامزد ریاست ستاد مشترک نیروهای مسلح ایالات متحده کرده است، ۱۲ فروردین ماه به کمیته نیروهای مسلح سنا اعلام کرد احتمالا نیروی نظامی به تنهایی قادر نخواهد بود ایران را به پذیرش یک توافق هستهای جدید و سختگیرانهتر وادار کند.
به اعتقاد کین، این امر مستلزم یک راهبرد چندجانبه، از جمله دیپلماسی و مشوقهای اقتصادی است.
نویسنده بلومبرگ به نقل از مایکل سینگ، مدیر ارشد پیشین امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی دولت جرج دبلیو بوش که در سالهای ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۷ رییسجمهوری آمریکا بود، نوشت: «هم بمباران و هم مذاکرات تنها میتوانند موفقیت نسبی داشته باشند، یعنی ممکن است برنامه هستهای ایران را به تاخیر بیندازند اما آن را متوقف نخواهند کرد.»
چمپیون در ادامه به سخنان علی لاریجانی، مشاور رهبر جمهوری اسلامی اشاره کرد که گفته بود حمله نظامی، ایران را مجبور خواهد کرد بهسرعت به سمت دستیابی به زرادخانه هستهای حرکت کند.
نویسنده بلومبرگ جمعبندی کرده است که تنها در صورتی که «خود جمهوری اسلامی تصمیم بگیرد از بلندپروازیهای هستهایاش دست بکشد، این تهدید از بین خواهد رفت».
به اعتقاد نویسنده بلومبرگ، با وجود مسعود پزشکیان، «امکان عقبنشینی تهران و مذاکره فراهم است»؛ از طرف دیگر فشارهای اقتصادی ناشی از تحریمها، سبب شده تا جمهوری اسلامی نگران ریزش وفاداران خود باشد.
بیشتر بخوانید: آیا خامنهای با از دست دادن حامیان ایدئولوژیکش به سرنوشتی مشابه اسد دچار میشود؟
به نظر چمپیون، بحث درباره درستی یا نادرستی تصمیم ترامپ در دوره اول ریاستجمهوریاش برای خروج از «برجام» اکنون بیهوده است و آنچه اهمیت دارد این است که یک توافق جدید که نقاط ضعف برجام را رفع کند، امکانپذیر است - و بسیار بهتر از جنگ خواهد بود.
اما این امر مستلزم آن است که ترامپ کارهایی انجام دهد که معمولا تمایلی به آنها ندارد؛ از جمله تکیه بر کمک متحدانش، حتی در شرایطی که همزمان، جنگ تجاری را با آنها آغاز کرده است.
بریتانیا، فرانسه و آلمان از اوایل دهه ۲۰۰۰ میلادی بر روی پرونده هستهای ایران کار کردهاند.
به نوشته بلومبرگ، آنها همراه با آژانس بینالمللی انرژی اتمی در وین، جزییات فنی این موضوع را «بسیار بهتر از دولت پرآشوب و غیرمتعارف ترامپ» درک میکنند: «برخلاف آمریکا، این سه کشور اروپایی همچنان از جایگاه قانونی لازم برای اعمال دوباره تحریمهای موسوم به مکانیسم ماشه تحت برجام برخوردارند، چرا که هرگز از این توافق خارج نشدند. احتمالا باید این روند را تا تیر ماه آغاز کنند تا بتوانند آن را تا مهلت نهایی در مهر ماه به سرانجام برسانند.»
میانجیگری کشورهای منطقه
یکی دیگر از منابعی که اکنون بیش از دوره اول ریاستجمهوری ترامپ در دسترس او قرار دارد، میانجیگری کشورهای حاشیه خلیج فارس است.
این کشورها از زمان خروج آمریکا از برجام با تهران وارد تعامل شدهاند و میتوانند نقش واسطه را ایفا کنند چرا که خودشان نیز منافع زیادی در این موضوع دارند.
در حال حاضر، بانکداران و مقامات کشورهای خلیج فارس بهطور منظم به تهران سفر میکنند. جایی که برجام در میان سیاستمداران نیز چندان محبوب نبوده، زیرا هرگز منجر به لغو تحریمها بهنحوی که وعده داده شده بود، نشد.
به اعتقاد نویسنده بلومبرگ، برای جلب رضایت همه طرفها، این توافق هستهای باید بسیار گستردهتر از توافق قبلی باشد.
برای واشنگتن و اسرائیل، این توافق باید شامل یک برنامه بازرسی فشرده و بلندمدت باشد و نهتنها برنامه هستهای، بلکه سامانههای موشکی و استفاده تهاجمی از نیروهای نیابتی مانند حماس، حزبالله و حوثیها را نیز در بر بگیرد.
از سوی دیگر، برای جلب نظر کشورهای حاشیه خلیج فارس، آنها باید برخلاف برجام، به نحوی در این فرآیند مشارکت داده شوند. برای جمهوری اسلامی نیز باید تضمینهای قاطع جهت لغو تحریمها وجود داشته باشد و علاوه بر آن، نوعی ترتیبات امنیتی گسترده در منطقه ایجاد شود که باعث شود ریسک دستیابی به سلاح هستهای، غیر جذاب به نظر برسد.
چمپیون در پایان با اشاره به اینکه حمله نظامی به ایران نتایج غیرقابل پیشبینیتری نسبت به مذاکره خواهد داشت، نوشت که مذاکرات هرچه زودتر و جدیتر آغاز شود، بهتر خواهد بود.
گیدئون ساعر، وزیر خارجه اسرائیل، در گفتوگو با روزنامه فیگارو با اشاره به تلاشهای احتمالی برای توافق هستهای میان جمهوری اسلامی و آمریکا، نسبت به موفقیت چنین توافقی ابراز تردید کرد و گفت: «فاصله دیدگاهها بین تهران و واشینگتن بسیار زیاد است.»
او با مقایسه شرایط فعلی با دوران تصویب برجام در سال ۹۴ گفت: «شرایط فرق کرده است. در کاخ سفید اکنون رییسجمهوری سختگیرتر حضور دارد، ایران هم رییسجمهور جدیدی دارد و اروپاییها نیز چشمانشان را باز کردهاند — چه بهخاطر جنگ اوکراین و حمایت ایران از روسیه، و چه بهخاطر حملات مستقیم ایران و اقدامات گروههای وابستهاش مانند حماس و حزبالله از هفتم اکتبر به بعد.»
ساعر تاکید کرد: «ما دیگر نیازی نداریم که ماهیت تجاوزگری ایران را برای دیگران توضیح دهیم. اکنون همه یک سوال مشترک دارند: اگر ایران بدون سلاح هستهای این اقدامات را انجام میدهد، در صورت دستیابی به چتر هستهای چه خواهد کرد؟»
او افزود: «انتظار دارم جامعه جهانی اکنون با اراده و جدیت بیشتری وارد عمل شود. البته هنوز نسبت به موفقیت توافق تردید دارم، چرا که شکاف عمیقی میان دیدگاههای ایران و آمریکا وجود دارد.»
ساعردر پاسخ به این پرسش که آیا در صورت شکست دیپلماسی، آمریکا به اسرائیل برای حمله به تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی خواهد پیوست، گفت: «در این باره گمانهزنی نمیکنم. هدف ما روشن است؛ ایران نباید به یک کشور هستهای تبدیل شود. اکنون در لحظهای تاریخی قرار داریم که با اجماع بینالمللی میتوان این هدف را محقق کرد. چگونه؟ خواهیم دید. اما این اراده میان اسرائیل، آمریکا و فرانسه مشترک است.»