همایون فلکشاهی، رییس بخش تحلیل نفت خام شرکت کپلر، در گفت‌وگو با برنامه آی فور ایران (Eye For Iran) گفت: تهران ممکن است ماهانه بین سه تا شش میلیارد دلار از درآمد نفتی خود را از دست بدهد.
به‌گفته فلکشاهی، ماه دسامبر از این نظر اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد که آخرین محموله‌های نفت ایران که پیش‌تر از محدوده محاصره خارج شده‌اند، تا آن زمان به خریداران چینی تحویل داده می‌شوند و پرداخت‌های مربوط به آنها نیز پایان می‌یابد.
کاهش نفت ایران روی آب از ۹۰ میلیون به هشت میلیون بشکه
بر اساس داده‌های کپلر، حجم نفت خام ایران که در نفتکش‌های خارج از محدوده محاصره قرار دارد، از نزدیک به ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به تنها هشت میلیون بشکه کاهش یافته است.
فلکشاهی پیش‌بینی کرد که این محموله‌های باقی‌مانده تا حدود ۱۸ اکتبر تخلیه شوند.
از آنجا که پالایشگاه‌های چینی معمولا یک تا دو ماه پس از دریافت نفت، پرداخت‌های خود را تسویه می‌کنند، انتظار می‌رود آخرین درآمدهای حاصل از این محموله‌ها تا نیمه دسامبر به تهران برسد.
در صورت تداوم محاصره و توقف صادرات جدید، پس از آن دیگر درآمدی از محل فروش نفت خام و میعانات گازی به ایران نخواهد رسید.
توقف کامل بارگیری نفت برای نخستین بار از انقلاب ۱۳۵۷
داده‌های کپلر نشان می‌دهد که ایران در سراسر ماه سپتامبر هیچ محموله نفت خام یا میعانات گازی در نفتکش‌ها بارگیری نکرده است.
این نخستین ماه کامل بدون بارگیری نفت ایران از زمان انقلاب سال ۱۳۵۷ به شمار می‌رود.
آخرین بارگیری ثبت‌شده نفت ایران حدود ۲۶ یا ۲۷ اوت انجام شده است.
به‌گفته فلکشاهی، حتی در جریان انقلاب ۱۳۵۷، جنگ ایران و عراق و دوره‌های مختلف تحریم‌های غرب، نفت خام ایران همچنان به بازارهای بین‌المللی می‌رسید.
در دوران همه‌گیری کرونا، صادرات نفت ایران در برخی ماه‌ها تا حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافت؛ رقمی بسیار پایین‌تر از حجم معمول صادرات روزانه ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون بشکه‌ای، اما صادرات هرگز به‌طور کامل متوقف نشد.
فلکشاهی به ایران‌اینترنشنال گفت: «این اتفاق برای نخستین بار در تاریخ رخ می‌دهد.»
تهدید بزرگ‌ترین منبع ارز خارجی ایران
با وجود تلاش‌های چند دهه گذشته برای کاهش وابستگی دولت به درآمدهای نفتی، صادرات نفت همچنان بزرگ‌ترین منبع تأمین ارز خارجی ایران است.
فلکشاهی گفت بخش قابل توجهی از تجارت نفت ایران با چین، با وجود تحریم‌های آمریکا، همچنان به دلار تسویه می‌شود.
به‌گفته او، قطع این پرداخت‌ها می‌تواند پیامدهای سنگینی برای اقتصادی داشته باشد که پیش‌تر نیز با کاهش ارزش پول ملی مواجه بوده است.
او احتمال داد که انتظار برای کاهش درآمدهای نفتی در افت اخیر ارزش ریال نقش داشته باشد.
تداوم کمبود ارز خارجی می‌تواند فشار بیشتری بر نرخ ارز و منابع مالی دولت وارد کند.
این وضعیت همچنین ممکن است توانایی تهران برای تأمین مالی متحدان منطقه‌ای خود را تحت تأثیر قرار دهد؛ هرچند به‌گفته فلکشاهی، میزان این تاثیر به اولویت‌های حکومت بستگی دارد.
او توضیح داد که جمهوری اسلامی ممکن است تصمیم بگیرد حمایت مالی از متحدان منطقه‌ای خود را حفظ کند و در مقابل، هزینه‌های داخلی را کاهش دهد.
فلکشاهی همچنین گفت فشار اقتصادی مداوم می‌تواند بر محاسبات تهران در مذاکرات احتمالی با واشینگتن تاثیر بگذارد، اما ابراز تردید کرد که رهبران جمهوری اسلامی برای دادن امتیازهای قابل توجه درباره برنامه هسته‌ای آماده باشند.
چرا روش‌های دور زدن تحریم‌ها دیگر کارایی گذشته را ندارند؟
جمهوری اسلامی طی دهه‌های گذشته شبکه‌های گسترده‌ای برای دور زدن تحریم‌های غرب و ادامه صادرات نفت ایجاد کرده است.
با این حال، فلکشاهی معتقد است محاصره فیزیکی نفتکش‌ها شرایط کاملا متفاوتی ایجاد کرده است.
برخلاف محدودیت‌های مالی که تهران در گذشته با استفاده از واسطه‌ها، پنهان کردن منشاء محموله‌ها و ترتیبات تجاری جایگزین از آنها عبور می‌کرد، محاصره کنونی مانع خروج فیزیکی نفتکش‌ها از آب‌های ایران می‌شود.
یکی از راهکارهای احتمالی، انتقال نفت ایران از مسیر عراق و سپس صادرات آن به چین با منشأ تغییر‌یافته است.
این احتمال در شرایطی مطرح شده که پالایشگاه‌های مستقل چین برای جایگزینی نفت ایران، خرید نفت خام عراق را افزایش داده‌اند.
اما به‌گفته فلکشاهی، حتی انتقال روزانه ۵۰ تا ۷۰ هزار بشکه نفت از مرز عراق مستلزم هزاران تردد کامیون خواهد بود.
او گفت: «احتمالاا فیلم‌های آن را در اینترنت خواهید دید.»
فلکشاهی برآورد کرد که انتقال نفت کافی برای پر کردن یک نفتکش بزرگ از طریق کامیون ممکن است حدود ۲۰ روز طول بکشد؛ در حالی که ایران پیش‌تر تقریبا هر روز یک نفتکش بزرگ بارگیری می‌کرد.
عراق همچنان از ایران گاز طبیعی وارد می‌کند، اما به‌دلیل تحریم‌های آمریکا، مبالغ پرداختی به تهران در حسابی محدودشده در بانک مرکزی عراق نگهداری می‌شود.
به‌گفته فلکشاهی، بعید است بغداد خطر تحریم‌های بیشتر آمریکا را برای تسهیل صادرات گسترده نفت ایران بپذیرد.
محدودیت مسیرهای زمینی و ریلی
انتقال نفت از طریق راه‌آهن نیز گزینه محدودی است.
فلکشاهی توضیح داد که مسیر ریلی متصل به چین به تهران می‌رسد؛ شهری که فاصله زیادی با مناطق اصلی تولید نفت ایران دارد.
همچنین ظرفیت خط لوله تامین نفت پایتخت تنها حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز است.
بر اساس گزارش‌ها، ترکمنستان نیز به‌دلیل نگرانی از تحریم‌های آمریکا، محدودیت‌هایی برای ترانزیت ریلی از خاک خود اعمال کرده است.
حتی اگر تهران بتواند مقادیر محدودی نفت را از طریق کشورهای همسایه منتقل کند، ظرفیت حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی برای جایگزینی صادرات دریایی پیشین کافی نخواهد بود.
فلکشاهی گفت: «ایران سابقه‌ای از دور زدن نسبتا موفق تحریم‌ها دارد، اما این وضعیت بسیار دشوارتر به نظر می‌رسد.»
محاصره آمریکا واردات گندم و ذرت را نیز تحت تاثیر قرار داده است
فشار ناشی از محاصره آمریکا تنها به صادرات نفت محدود نمی‌شود.
به‌گفته فلکشاهی، هم‌زمان با نزدیک شدن درآمد نفتی ایران به توقف احتمالی، توانایی کشور برای واردات کالاهای اساسی نیز محدود شده است.
او گفت محموله‌های محصولات کشاورزی، از جمله ذرت و گندم، به‌شدت کاهش یافته‌اند.
مسیرهای جایگزین تامین کالا از طریق دریای خزر نیز تنها بخش کوچکی از ظرفیت بنادر خلیج فارس را در اختیار دارند و نمی‌توانند حجم پیشین واردات را جبران کنند.
به‌گفته رییس بخش تحلیل نفت خام کپلر، پرسش اصلی اکنون این است که آیا محاصره آمریکا آن‌قدر ادامه خواهد یافت که آخرین پرداخت‌های مربوط به نفت فروخته‌شده ایران نیز به پایان برسد یا خیر.
اگر چنین اتفاقی رخ دهد، دسامبر ۲۰۲۶ ممکن است نخستین ماه در تاریخ معاصر صنعت نفت ایران باشد که درآمد صادرات نفت خام و میعانات گازی کشور به صفر می‌رسد.
این سناریو به معنای قطع مهم‌ترین منبع ارز خارجی جمهوری اسلامی خواهد بود؛ آن هم در شرایطی که تا زمان ادامه محاصره، مسیر روشنی برای ازسرگیری صادرات نفت وجود ندارد.
