۲۳ آبان ۱۳۸۰، روزنامه «جمهوری اسلامی» در تهران، تصویری از دو زن چادریپوش کابلی را در صفحه اول خود منتشر کرد و در کنار آن نوشت: «کابل نفس کشید». پیام این تیتر روشن بود: پایان نخستین دوره حکومت طالبان، از نظر این روزنامه نشانه آغاز فصلی تازه در پایتخت افغانستان بود.
نزدیک به بیست سال بعد، در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰، هنگامی که طالبان بار دیگر وارد کابل شدند، روزنامه «وطن امروز» که از حمایت حکومتی برخوردار است، در صفحه اول خود با تیتر «ولایات متحده طالبان» شکست سیاست آمریکا در افغانستان را به تصویر کشید. این عبارت که بازی زبانی با نام «ایالات متحده آمریکا» بود، نمونهای آشکار از روایت شکست آمریکا در رسانههای حکومتی ایران به شمار میرفت.
تفاوت میان این دو تیتر، پرسشی مهم درباره تغییر سیاست تهران در قبال طالبان مطرح میکند: ایران چگونه از کشوری که منافع امنیتی خود را با پایان نخستین حکومت طالبان پیوند زده بود، به وضعیتی رسید که بازگشت طالبان به قدرت را شکست راهبردی آمریکا تعبیر میکرد؟
پشت این تغییر، صرفا دگرگونی نگاه ایران به طالبان قرار نداشت. گسترش رقابت ایران با آمریکا، نگرانی تهران از حضور نظامی واشنگتن در افغانستان، رقابت بر سر نفوذ منطقهای و محاسبات امنیتی درباره آینده افغانستان، همگی در این روند نقش داشتند.
با این حال، سیاست جمهوری اسلامی ایران در قبال طالبان یکشبه تغییر نکرد. روابط دو طرف از مراحل مختلفی گذشت؛ از دشمنی و تماسهای محدود گرفته تا تعاملات سیاسی و همکاری بر پایه برخی منافع مشترک.
دشمنی ایران و طالبان در دوران حکومت ملا عمر
اختلاف ایران و طالبان صرفا به تفاوتهای مذهبی محدود نمیشد. در اواخر دهه ۷۰ شمسی، سیاستهای سختگیرانه طالبان، وضعیت هزارههای شیعه و نگرانی تهران از نفوذ این گروه در افغانستان، روابط دو طرف را بهشدت متشنج کرده بود.
شهریور ۱۳۷۷، هنگامی که طالبان مزارشریف را تصرف کردند، هشت دیپلمات ایرانی و یک خبرنگار کشته شدند. این رویداد روابط ایران و طالبان را تا آستانه رویارویی نظامی مستقیم پیش برد. تهران نیروهای خود را به مرز افغانستان منتقل کرد و تهدید به اقدام نظامی کرد، اما جنگی رخ نداد.
در تحلیلی که اندیشکده چتمهاوس در آذر ۱۳۸۰ منتشر کرد، آمده بود که طالبان در ایران از حمایت اندکی برخوردار بودند و کشته شدن دیپلماتهای ایرانی، درخواستها برای اقدام نظامی علیه این گروه را در تهران تقویت کرده بود. در همان زمان، ایران خود را از نظر مذهبی و سیاسی نیز در نقطه مقابل طالبان میدید.
گزارش سرویس پژوهشی کنگره آمریکا نیز به این بحران اشاره کرده است. بر اساس این گزارش، کشته شدن دیپلماتهای ایرانی باعث شد تهران احتمال اقدام نظامی علیه طالبان را بررسی کند. اختلافات مذهبی و سیاسی ایران و طالبان نیز بخش مهمی از تنشهای میان دو طرف بود.
پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و آغاز عملیات نظامی آمریکا در افغانستان، تهران از برخی جنبههای حملات آمریکا انتقاد کرد و نگرانی خود را از تلفات غیرنظامیان ابراز داشت. با این حال، مخالفت ایران با عملیات آمریکا به معنای آن نبود که تهران خواهان ادامه حکومت طالبان باشد.
برعکس، با سقوط طالبان، برخی از نگرانیهای مهم امنیتی ایران در حال کاهش بود. حکومت طالبان یکی از مخالفان سیاسی و امنیتی ایران به شمار میرفت و تهران فرصت میدید که گروههای سیاسی دارای روابط نزدیک با ایران در ساختار آینده افغانستان نفوذ بیشتری پیدا کنند.
با وجود تنش در روابط ایران و آمریکا، دو کشور در سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۱) درباره آینده افغانستان اهداف مشترک محدودی نیز داشتند. ایران از ائتلاف شمال، مخالف طالبان، حمایت میکرد و در کنفرانس بن نقش دیپلماتیک مهمی در روند تشکیل دولت جدید افغانستان ایفا کرد. یکی از خواستههای تهران نیز این بود که طالبان در دولت جدید مشارکت نداشته باشند.
جیمز دابینز، نماینده پیشین وزارت خارجه آمریکا، بعدها نقش محمدجواد ظریف، نماینده ایران در مذاکرات بن، را مهم توصیف کرد. اسناد دیپلماتیک آمریکا که آرشیو امنیت ملی دانشگاه جورج واشنگتن منتشر کرده است نیز به همکاری محدود واشنگتن و تهران در روند تشکیل دولت جدید افغانستان اشاره دارند.
این همکاری به معنای شکلگیری یک اتحاد گسترده میان دو کشور نبود، اما نشان میداد که در سال ۲۰۰۱، برخی از اهداف واشنگتن و تهران درباره افغانستان به یکدیگر نزدیک شده بودند.
«کابل نفس کشید»؛ سقوط نخستین حکومت طالبان و محاسبات ایران
در آستانه پایان نخستین دوره حکومت طالبان، تهران از شکلگیری ساختار سیاسی در افغانستان حمایت میکرد که گروههای قومی و جریانهای سیاسی مختلف در آن سهم داشته باشند و یک گروه، مانند طالبان، بار دیگر کنترل سراسر کشور را در دست نگیرد.
کمال خرازی، وزیر خارجه وقت ایران، در ۲۳ آبان همان سال گفته بود که مردم افغانستان باید بر اساس اصل دموکراتیک «یک نفر، یک رأی» درباره آینده کشورشان تصمیم بگیرند.
صداوسیمای ایران نیز در تفسیری که در همان روز منتشر کرد، استدلال کرده بود که طالبان باید برای همیشه از دولت آینده افغانستان کنار گذاشته شوند. تهران خواهان مشارکت جریانهای مختلف قومی و سیاسی در ساختار سیاسی افغانستان بود، اما از بازگشت طالبان به قدرت حمایت نمیکرد.
یکی از دیپلماتهای طالبان در دوره نخست حکومت این گروه در پاکستان، به شرط فاش نشدن نامش، به افغانستان اینترنشنال ـ پشتو گفت که پیش از حمله آمریکا، آنان در اسلامآباد با سفارت ایران درباره حملات احتمالی و حمایت تهران گفتوگو کرده بودند، اما پاسخ مثبتی دریافت نکردند.
او گفت: «به ما گفته شد که سفارت ایران پیشنهادهای ما را با وزارت خارجه در تهران در میان خواهد گذاشت، اما حملات آمریکا خیلی زود آغاز شد و ما دیگر از سفارت ایران پاسخی دریافت نکردیم. با این حال، در آن زمان میدانستیم که ایران هیچوقت از ما حمایت نمیکند.»
پشت این موضع، محاسبات مهمی برای ایران وجود داشت. پایان حکومت طالبان فرصتی برای شکلگیری دولتی فراهم میکرد که تهران بتواند با آن روابط برقرار کند و همزمان نگرانیهای خود را درباره امنیت مرزها و حفاظت از جوامع شیعه کاهش دهد.
محمد اقبال عزیزی، مشاور پیشین رییسجمهوری افغانستان، میگوید تهران کاملا با سقوط طالبان موافق بود، اما نمیخواست نفوذ آمریکا در آینده افغانستان چنان گسترش یابد که بر محاسبات امنیتی ایران تأثیر بگذارد.
پس از سقوط رژیم طالبان در سال ۲۰۰۱ و در دوران حضور آمریکا در افغانستان، تهران طالبان را ابزاری برای محدود کردن نفوذ آمریکا و وارد کردن هزینههای نظامی و اقتصادی به این کشور میدانست؛ هدفی که طالبان نیز دنبال میکردند.
این همسویی منافع، زمینه حمایت غیرمستقیم ایران از طالبان را فراهم کرد. تهران به این گروه پناهگاه و منابع در اختیار گذاشت تا بتواند جنگی با شدت محدود را ادامه دهد و دولت افغانستان، برخوردار از حمایت غرب، را تضعیف کند. طالبان نیز در کنار پاکستان، یک همسایه دیگر را بهعنوان حامی خود یافتند.
علاوه بر این، شورش طالبان برای تهران این مزیت را داشت که افغانستان به اندازهای بیثبات بماند که به پایگاهی برای نیروهای ضدایرانی، از جمله جیشالعدل و دیگر گروههای مسلح، تبدیل نشود یا به یک پایگاه نظامی بلندمدت آمریکا در منطقه بدل نگردد.
در همین چارچوب، جمهوری اسلامی ایران در نصرتآباد و اشار در استان سیستان و بلوچستان، پیرانج در خراسان رضوی و همچنین همتآباد و مهرشهر زاهدان، برای شماری از رهبران طالبان پناهگاهها و مدارس دینی ایجاد کرد.
محمد اشرف غنی، رییسجمهور پیشین افغانستان، نیز در یک نشست خبری در ۲۷ اسفند ۱۳۹۴ گفته بود که ایران به طالبان سلاح و مهمات میدهد.
سقوط طالبان برای ایران چند پیامد مهم داشت. نخست، گروهی از قدرت کنار رفت که با منافع مذهبی و امنیتی تهران بهشدت مخالف بود. دوم، ایران فرصتی یافت تا نفوذ متحدان و شرکای سیاسی پیشین خود را در کابل گسترش دهد. سوم، مشارکت تهران در روند تشکیل دولت جدید افغانستان زمینه حفظ نفوذ سیاسی ایران در کشور همسایه را فراهم میکرد.
با این حال، استقبال از سقوط طالبان به معنای پذیرش حضور نظامی گسترده آمریکا در افغانستان نبود.
در ماههای نخست، همکاری ایران و آمریکا در روند تشکیل دولت جدید افغانستان اهمیت داشت، اما در بهمن ۱۳۸۰، قرار گرفتن ایران در فهرست «محور شرارت» از سوی جورج دبلیو بوش، رییسجمهور وقت آمریکا، روابط دو کشور را بیش از پیش متشنج کرد.
از آن پس، حضور نظامی بلندمدت آمریکا در افغانستان به نگرانی امنیتی مستقلی برای تهران تبدیل شد. ایران به گسترش حضور نظامی آمریکا در شرق و غرب خود از منظر امنیت ملی مینگریست و افزایش نفوذ واشنگتن در افغانستان را بخشی از رقابت منطقهای میدانست.
به این ترتیب، میان رضایت ایران از سقوط طالبان و مخالفتش با حضور گسترده آمریکا در افغانستان تناقضی شکل گرفت. تهران با پایان حکومت نخست طالبان موافق بود، اما نمیخواست ساختار سیاسی و امنیتی آینده افغانستان کاملاً زیر نفوذ آمریکا قرار گیرد.
از دشمنی تا تماسهای سیاسی؛ تغییر روابط در طول دو دهه
روابط ایران و طالبان پس از سقوط سال ۲۰۰۱ نیز ثابت نماند. با ادامه حضور نظامی آمریکا و وخامت روابط تهران و واشنگتن، اهمیت طالبان در محاسبات ایران بهتدریج تغییر کرد.
در گزارشهای سرویس پژوهشی کنگره آمریکا و پژوهشگران امور منطقه، به تماسهای ایران و طالبان و حمایت احتمالی از برخی عناصر این گروه اشاره شده است. گزارشها درباره گسترش روابط ایران و طالبان، بهویژه در ۹۰ شمسی، افزایش یافتند.
یکی از محورهای مهم این روابط، همسویی منافع دو طرف در مخالفت با حضور نظامی آمریکا بود. طالبان میخواستند به حضور بینالمللی به رهبری آمریکا پایان دهند؛ ایران نیز میکوشید نفوذ نظامی و سیاسی واشنگتن را در کشور همسایه خود محدود کند.
با این حال، این وضعیت را نباید به معنای همسانی کامل اهداف دو طرف دانست. حاکمیت کامل طالبان بر افغانستان برای ایران نیز خطرهایی در پی داشت. تهران درباره امنیت جوامع شیعه، موج مهاجرت، امنیت مرزها و فعالیت دیگر گروههای مسلح افراطی نگرانیهایی داشت.
از همین رو، یکی از ویژگیهای مهم سیاست ایران این بود که از یک سو روابط رسمی خود را با دولت افغانستان حفظ میکرد و از سوی دیگر، تماسهایش با طالبان را گسترش میداد.
شهریور ۱۴۰۰، حدود یک ماه پیش از بازگشت طالبان به قدرت، ایران میزبان گفتوگوهایی میان نمایندگان دولت افغانستان و طالبان شد. این نشست نشان میداد که تهران پیش از بازگشت طالبان به قدرت، وارد مرحله تعامل سیاسی با این گروه شده بود.
شورای امور جهانی هند در مقالهای تحلیلی نوشته است که موضع ایران در قبال طالبان طی دهه گذشته بهتدریج تغییر کرده است. بر اساس این تحلیل، واقعیتهای امنیتی منطقه و رقابت ایران با آمریکا، از اهمیت نسبی اختلافات مذهبی در محاسبات تهران درباره طالبان کاسته بود.
به این ترتیب، سیاست ایران در قبال طالبان از دشمنی کامل به سمت تماسهای محدود و همکاری بر پایه برخی منافع مشترک حرکت کرد. با این حال، این تغییر به معنای از میان رفتن همه اختلافات دو طرف نبود.
بیست سال بعد: «ولایات متحده طالبان»
۲۴ مرداد ۱۴۰۰، هنگامی که طالبان وارد کابل شدند و نظام جمهوری افغانستان سقوط کرد، نخستین اظهارات مقامهای ایرانی عمدتا بر شکست آمریکا و امنیت آینده افغانستان متمرکز بود.
ابراهیم رئیسی، رییسجمهور وقت ایران، در ۱۶ اوت گفت شکست نظامی آمریکا و خروج این کشور از افغانستان باید به فرصتی برای بازگشت زندگی، امنیت و صلح پایدار به این کشور تبدیل شود.
رئیسی در اظهارات خود مستقیما نام طالبان را ذکر نکرد. او از گروههای افغان خواست برای دستیابی به توافق ملی تلاش کنند. بنابراین، پیام رییسجمهور ایران بر تعبیر خروج آمریکا بهعنوان یک شکست نظامی تأکید داشت، اما نمیتوان آن را تأیید همهجانبه حکومت طالبان دانست.
روزنامه «وطن امروز» در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰ با تیتر «ولایات متحده طالبان» شکست سیاست آمریکا در افغانستان را به تصویر کشید. این روزنامه استدلال میکرد که آمریکا افغانستان را بدون ساختار سیاسی باثبات و ارتشی قدرتمند که توانایی دفاع از نظام را داشته باشد، ترک کرده است.
روزنامه محافظهکار دیگر ایران، «کیهان»، نیز نتیجه بیست سال حضور آمریکا را در قالب فساد، ناامنی و بازگشت طالبان به قدرت به تصویر کشید.
تمرکز اصلی این تیترها نه حمایت همهجانبه از حکومت طالبان، بلکه شکست راهبرد آمریکا بود. در روایت سیاسی ایران، مهمترین پیام تحولات افغانستان این بود که آمریکا پس از بیست سال حضور نظامی نتوانست نظامی را حفظ کند که برای پشتیبانی از آن منابع گستردهای هزینه کرده بود.
علی شمخانی، دبیر پیشین شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز خروج نیروهای آمریکایی را به بیرون رانده شدن تحقیرآمیز اشغالگران تعبیر کرد. اظهارات او بر روایت شکست آمریکا در بحث سیاسی ایران تأکید داشت. سفارت ایران در کابل نیز بهطور غیرمستقیم از به قدرت رسیدن طالبان ابراز خرسندی کرد.
با این حال، در اظهارات مقامهای ایرانی درباره حکومت طالبان احتیاط نیز دیده میشد. تهران در مواضع علنی خود خواستار توافق سیاسی، ثبات و مشارکت گروههای مختلف در افغانستان بود. این موضع نشان میداد که رضایت ایران از خروج آمریکا، خودبهخود به معنای تأیید تمام سیاستهای طالبان نیست.
خروج آمریکا برای ایران فرصتی راهبردی بود، اما بازگشت طالبان به قدرت پرسشهای امنیتی و سیاسی تازهای نیز ایجاد کرد. تهران بهسرعت کوشید این نگرانیها را در چارچوب تعامل و همکاری قابلکنترل با طالبان تعریف کند.
سیاست منافع در پسِ ابراز خرسندی
برای درک تغییر موضع ایران میان سالهای ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰ سه عامل اهمیت دارد.
نخست، محاسبات امنیتی بود. نخستین حکومت طالبان از نظر مذهبی و امنیت مرزی نگرانیهای جدی برای ایران ایجاد کرده بود. پس از سقوط طالبان، حضور نظامی بلندمدت آمریکا به منبعی از فشار راهبردی برای تهران تبدیل شد. خروج آمریکا در سال ۱۴۰۰ فرصتی برای کاهش این فشار فراهم کرد.
دوم، رقابت با واشنگتن بود. در سال ۱۳۸۰، هنگام تشکیل دولت جدید افغانستان، ایران و آمریکا اهداف مشترک محدودی داشتند. اما پس از وخامت روابط دو کشور، محدود کردن نفوذ آمریکا در افغانستان به یکی از اهداف مهم منطقهای تهران تبدیل شد. تماسهای ایران با طالبان در چارچوب این رقابت گستردهتر اهمیت یافت.
سوم، حفظ نفوذ بر آینده افغانستان بود. ایران نمیخواست آینده سیاسی و امنیتی افغانستان صرفاً از سوی آمریکا یا دیگر رقبای منطقهای تعیین شود. روابط رسمی با دولتهای افغانستان و تماس با طالبان، دو وجه از همین محاسبه گسترده تهران بود.
با وجود این، روابط ایران و طالبان همچنان با اختلافات مهمی همراه است. حفاظت از جوامع شیعه، امنیت مرزها، وضعیت مهاجران، تقسیم منابع آب و اختلاف بر سر ساختار سیاسی افغانستان، از جمله مسائلی هستند که میتوانند بر آینده روابط دو طرف تأثیر بگذارند.
تفاوت میان «کابل نفس کشید» در سال۱۳۸۰ و «ولایات متحده طالبان» در سال ۱۴۰۰، نشانهای آشکار از تغییر سیاست ایران است. اما این تغییر صرفا حاصل دگرگونی نگاه تهران به یک گروه نبود؛ بلکه نتیجه بیست سال تحول در نگرانیهای امنیتی، رقابت منطقهای و تلاش برای حفظ نفوذ بر آینده افغانستان بود.
در سال ۱۳۸۰، سقوط طالبان برای ایران به معنای پایان حاکمیت گروهی بود که آن را تهدیدی امنیتی میدانست. در سال ۱۴۰۰، خروج آمریکا نشانه پایان حضور نظامیای بود که تهران سالها آن را فشاری بر امنیت منطقهای خود تلقی میکرد.
هر دو رویداد تاریخی از منظر منافع ایران قابل ارزیابی بودند. در محاسبات تهران، دشمنی و همکاری اهدافی ثابت نبودند، بلکه ابزارهایی برای مواجهه با شرایط متغیر منطقه به شمار میرفتند.
از این رو، روابط ایران و طالبان را نمیتوان صرفا داستان دو دشمن قدیمی دانست که ناگهان به دوست تبدیل شدند. این رابطه، روایت تعامل دو طرفی است که اختلافات مذهبی و سیاسیشان از میان نرفته، اما برخی منافع مشترک درباره حضور آمریکا و آینده افغانستان، مسیر روابطشان را تغییر داده است.