سخنان ترامپ در روز دوشنبه پاسخ این پرسش را همچنان در هالهای از ابهام نگه داشت که آیا ادامه فشار اقتصادی و مذاکرات با میانجیگری قطر میتواند فاصله میان خواستههای تهران و واشینگتن را کاهش دهد، یا پایان انتخابات آمریکا زمینه تصمیم تازهای درباره ازسرگیری عملیات نظامی را فراهم خواهد کرد.
ترامپ در گفتوگو با شبکه ۱۲ اسرائیل گفت: «برای هیچ اقدامی عجله ندارم. ما اقتصاد آنها را فلج میکنیم.»
او با اشاره به ادامه مذاکرات گفت که گفتوگوها بهخوبی پیش میرود، اما واشینگتن هنوز اطمینان ندارد چه کسی در جمهوری اسلامی تصمیم نهایی را میگیرد و نمیخواهد بار دیگر در مذاکرات معطل شود.
رییسجمهوری آمریکا گفت رهبران جمهوری اسلامی برخلاف انتظار او، برای دستیابی به توافق احساس فوریت نمیکنند، هرچند بهگفته او اکنون بیش از هر زمان دیگری از آغاز جنگ خواهان توافق هستند.
ترامپ همچنین در گفتوگوی دیگری که دوشنبه ۱۱ آبان در نیویورکپست منتشر شد، تاکید کرد که نمیخواهد جنگ ایران به درگیری طولانیمدتی مانند جنگ ویتنام تبدیل شود.
او با اشاره به کشته شدن ۱۸ نظامی آمریکایی طی ماههای گذشته گفت نیروهای آمریکا ضربات سنگینی به جمهوری اسلامی وارد کردهاند، اما در بخش قابل توجهی از این مدت درگیری مستقیمی نداشتهاند.
ترامپ در پاسخ به پرسشی درباره تغییر حکومت در ایران نیز گفت که آمریکا عملا دو حکومت جمهوری اسلامی را از میان برده است و در عین حال هشدار داد که اگر مذاکرات نتیجه ندهد، ممکن است واشینگتن ناچار شود «کار را تمام کند».
بر اساس گزارش شبکه ۱۲ اسرائیل، مشاوران ترامپ درباره چگونگی ادامه سیاست آمریکا در قبال حکومت ایران به سه گروه تقسیم شدهاند.
گروه نخست معتقد است واشینگتن باید برای دستیابی به توافق تلاش کند، زیرا حمله نظامی تازه لزوما نتایجی متفاوت از حملات گذشته نخواهد داشت. گروه دوم از ازسرگیری جنگ برای «تمام کردن کار» حمایت میکند و گروه سوم خواستار ادامه محاصره دریایی و فشار اقتصادی بدون ورود فوری به دور تازه جنگ است.
به گزارش این شبکه، بیشتر رهبران کشورهای حاشیه خلیج فارس با رویکرد دیپلماتیک موافقاند. چین و روسیه نیز بر ضرورت ادامه تلاشها برای حل و فصل بحران از طریق گفتوگو و دیپلماسی تاکید کردهاند.
اختلاف بر سر این گزینهها در گفتوگوی تلفنی روز شنبه، ۹ آبان، ترامپ و بنیامین نتانیاهو نیز آشکار شده است. بهگزارش اکسیوس و شبکه ۱۲ اسرائیل، نتانیاهو از ترامپ خواسته است بلافاصله پس از انتخابات میاندورهای کنگره آمریکا در سوم نوامبر، حملات علیه جمهوری اسلامی از سر گرفته شود.
دو منبع آمریکایی و اسرائیلی این گفتوگو را «مستقیم و صریح» توصیف کردهاند. به گفته آنها، نتانیاهو نگران است که توافق احتمالی واشینگتن و تهران به کاهش فشار بر جمهوری اسلامی منجر شود، اما ترامپ ترجیح میدهد فعلا به مذاکرات فرصت بیشتری بدهد و اسرائیل نیز در این روند دخالت نکند.
کاخ سفید و دفتر نخستوزیری اسرائیل درباره جزییات این گزارش اظهارنظر نکردهاند.
همزمان با این تحولات آمریکا برای احتمال ازسرگیری عملیات نظامی نیز آماده میشود و تحرکات نظامی ارتش ایالات متحده در منطقه شتاب بیشتری گرفته است. والاستریت ژورنال و آسوشیتدپرس نیز در روزهای اخیر گزارش دادند که مقامهای آمریکایی به شماری از متحدان منطقهای خود درباره احتمال حملات جدید پس از انتخابات و واکنش تلافیجویانه جمهوری اسلامی هشدار دادهاند.
مذاکرات دوحه؛ ادامه تماسها بدون دستیابی به نتیجهای مشخص
در سوی دیگر، تلاشهای دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ ادامه دارد. مذاکرات مقامهای جمهوری اسلامی با میانجیگران قطری پس از سه روز گفتوگو، یکشنبه بدون دستیابی به توافق نهایی یا حتی نتیجهای مشخص پایان یافت. با این حال دو طرف بر ادامه تبادل پیامها تاکید کردهاند.
خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام مطلع از مذاکرات، گزارش داد که میانجیگران قطری اواخر دوشنبه ۱۱ آبان برای گفتوگو با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، درباره توافق احتمالی میان آمریکا و جمهوری اسلامی به تهران سفر میکنند.
بهگفته این مقام، یکی از موضوعات مورد بحث میان میانجیگران قطری و مقامهای جمهوری اسلامی، «نسخهای از پیشنویس توافق احتمالی تهران و واشینگتن است» که مذاکرات درباره آن از هشت روز پیش ادامه دارد.
به گزارش اکسیوس، میانجیگران قطری در این مدت با جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ، و جرد کوشنر در تماس بودهاند. کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز برای پیشبرد این گفتوگوها به دوحه سفر کرده بود.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، دوشنبه گفت تهران پیشنهادهای خود را ارائه کرده و اکنون «توپ در زمین آمریکا است».
بهگفته او، مبنای مذاکرات همچنان طرح هفتمرحلهای جمهوری اسلامی است که زمان اجرای آن از هفت روز به دو روز کاهش یافته است. این طرح از جمله شامل پایان محاصره دریایی آمریکا، بازگشایی تنگه هرمز، کاهش محدودیتهای صادرات نفت ایران و لغو تحریمهای جدید است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز اعلام کرده که رایزنیها از طریق میانجیگران با شدت ادامه دارد، اما دستیابی به نتیجه به تصمیم واشینگتن بستگی دارد.
تاکید دوباره تهران بر مواضع هستهای
با وجود اصرار واشینگتن برای گرفتن امتیازی هستهای، تهران همچنان تاکید میکند که تنها پس از اجرای تعهدات آمریکا و راستیآزمایی آنها، امکان ورود به مذاکرات هستهای وجود خواهد داشت.
بقایی در نشست خبری روز دوشنبه هرگونه گفتوگو درباره انتقال ذخایر اورانیوم غنیشده ۶۰ درصدی جمهوری اسلامی به خارج از کشور را رد کرد. او همچنین بر ماهیت صلحآمیز برنامه هستهای ایران تاکید کرد و گفت تهران همچنان عضو پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای است و به تعهدات خود در این چارچوب پایبند خواهد ماند.
سخنگوی وزارت امور خارجه در عین حال با اشاره به کشته شدن علی خامنهای در حملات آمریکا و اسرائیل گفت بحث درباره تغییر دکترین هستهای جمهوری اسلامی موضوعی واقعی است و نباید صرفاً یک بحث داخلی تلقی شود.
این موضعگیریها در شرایطی مطرح میشود که واشینگتن خواستار محدودیتهای اساسی بر ظرفیت غنیسازی جمهوری اسلامی است و ترامپ بار دیگر دستیابی تهران به سلاح هستهای را خط قرمز آمریکا اعلام کرده است.
ابهام درباره ساختار تصمیمگیری در تهران
موضوع دیگری که بر مذاکرات سایه انداخته، ابهام درباره ساختار تصمیمگیری در جمهوری اسلامی است. ترامپ در مصاحبههای دوشنبه خود با شبکه ۱۲ اسرائیل و نیویورکپست بار دیگر به این ابهام اشاره کرد.
اظهارنظرهای مقامهای جمهوری اسلامی نیز بر این ابهامات افزوده است.
در حالی که جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، با ارسال نامهای به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، عملا او را بهعنوان فرد تصمیمگیر یا کسی بهرسمیت شناخته که قادر به ایجاد اجماع در سطح رهبری جمهوری اسلامی است.
اظهارنظرهای اخیر محسن رضایی و گفتوگوی تلفنی او با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه نیز این گمان را تقویت کرده است که در حال حاضر، و بهویژه در غیاب مجتبی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی، او دست بالا را در ساختار قدرت در تهران پیدا کرده است.
اسماعیل بقایی دوشنبه درباره نامه اخیر جیدی ونس به محسن رضایی، گفت درباره اینکه جواب این نامه به چه شکلی باشد خود دبیر شورای عالی امنیت ملی تصمیم میگیرد.
با وجود این او تاکید کرد که ترکیب هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی تغییر نکرده و محمدباقر قالیباف همچنان مذاکرهکننده تهران است.
همزمان مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، نیز از نقش و اختیارات دولت خود برای تصمیمگیری و پیشبرد مذاکرات سخن گفت.
پزشکیان دوشنبه ۱۱ آبان اعلام کرد که مجتبی خامنهای اختیاراتی در زمینه گفتوگوها به دولت داده است. او درباره جزییات این اختیارات و نقش خود در این زمینه توضیحی نداد.