انتخابات میاندورهای آمریکا و پیامدهای آن برای ایران و ایرانیان
انتخابات میاندورهای آمریکا در ۱۲ آبان ۱۴۰۵، برابر با سوم نوامبر ۲۰۲۶، رییسجمهوری را تغییر نمیدهد، اما ترکیب تازه کنگره میتواند اجرای سیاستهای او در قبال ایران را آسانتر یا دشوارتر کند؛ از تحریم و مذاکره تا اقدام نظامی و مهاجرت.
در این انتخابات، شماری از فرمانداران، نمایندگان مجالس ایالتی و مقامهای محلی هم انتخاب میشوند؛ اما نتیجه رقابتهای مجلس نمایندگان و سنا، دو مجلس تشکیلدهنده کنگره، اثر مستقیمتری بر سیاست آمریکا در قبال ایران دارد.
برای مردم ایران، مساله این است که چه کسانی در کنگره درباره قوانین تحریمی، بودجه نظامی و اختیارات مهاجرتی دولت تصمیم میگیرند و تا چه اندازه با سیاستهای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، همراه میشوند یا برای اجرای برنامههای او محدودیت میگذارند.
کدام کرسیها برای ایرانیان اهمیت بیشتری دارند؟
مجلس نمایندگان و سنا هر دو در تصویب قوانین و تامین بودجه دولت نقش دارند. یک طرح برای رسیدن به مرحله تایید رییسجمهوری باید با متن یکسان در هر دو مجلس تصویب شود؛ بنابراین تغییر اکثریت حتی در یکی از دو مجلس میتواند بر سرنوشت پیشنهادهای دولت اثر بگذارد.
عکس آرشیوی، نمایی از صحن مجلس نمایندگان، منبع: وبسایت کنگره آمریکا
اگر دولت بخواهد تحریم تازهای را به قانون تبدیل کند یا برای برنامهای درباره ایران بودجه بگیرد، به موافقت هر دو مجلس نیاز دارد. کنترل یکی از این دو مجلس میتواند به مخالفان امکان دهد جلوی تصویب پیشنهاد دولت را بگیرند یا برای موافقت با آن شرط بگذارند.
سنا اختیار تایید بسیاری از مقامهای ارشد دولت و قضات فدرال را نیز دارد. برای نمونه، اگر رییسجمهوری فرد تازهای را برای وزارت خارجه، دفاع یا خزانهداری معرفی کند، سناتورها میتوانند صلاحیت، دیدگاهها و برنامههای او درباره ایران را بررسی کنند و به انتصابش رای موافق یا مخالف بدهند.
عکس آرشیوی، نمایی از صحن سنا با حضور نمایندگان، منبع: وبسایت کنگره آمریکا
ترکیب کنگره پیش از انتخابات میاندورهای
[@portabletext/react] Unknown block type "table", specify a component for it in the `components.types` prop
در حال حاضر جمهوریخواهان اکثریت هر دو مجلس را در اختیار دارند. دو سناتور مستقل در سنا، در بیشتر موارد با دموکراتها همراهند.
حفظ یا تغییر اکثریت کنگره چه پیامدی برای ایران دارد؟
حفظ اکثریت جمهوریخواهان در هر دو مجلس میتواند تصویب قوانین و بودجه مورد نظر ترامپ را آسانتر کند؛ چه برای فشار بر ایران و چه اجرای توافق احتمالی با تهران.
اگر دموکراتها فقط اکثریت مجلس نمایندگان را بگیرند، میتوانند نظارت بر سیاستهای دولت را افزایش دهند و مانع تصویب پیشنهادهای آن شوند؛ اما تغییر قانون به همراهی سنا نیز نیاز دارد.
اگر دموکراتها فقط اکثریت سنا را بگیرند، علاوه بر قانونگذاری و نظارت، میتوانند تایید نامزدهای ترامپ برای سمتهای ارشد و قضاوت را دشوارتر کنند.
اکثریت دموکراتها در هر دو مجلس، امکان بیشتری برای محدود کردن بودجه جنگ یا تغییر محدودیتهای مهاجرتی فراهم میکند. اما عبور از وتوی ترامپ به رای دوسوم اعضای حاضر و رایدهنده در هر دو مجلس نیاز دارد.
در سنا، پایان دادن به مانع ادامه بحث برای بسیاری از طرحها نیز معمولا به ۶۰ رای نیاز دارد؛ بنابراین اکثریت ساده همیشه کافی نیست.
ترکیب کنگره چگونه بر تحریمها اثر میگذارد؟
بخشی از تحریمهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی بر پایه قوانین کنگره و بخشی با فرمانهای اجرایی رییسجمهوری برقرار شدهاند. وزارت خزانهداری و دیگر نهادهای دولت مسئول اجرای این محدودیتها هستند.
کنگره میتواند دولت را به تحریم اشخاص، بانکها یا شرکتهایی با فعالیتهای مشخص موظف کند، شرایط کاهش تحریمها را تغییر دهد و درباره اجرای قانون گزارش بخواهد. بنابراین تغییر اکثریت مجلس نمایندگان یا سنا میتواند تصویب تحریمهای تازه یا اصلاح قوانین موجود را آسانتر یا دشوارتر کند.
با این حال، برخی قوانین به رییسجمهوری اجازه میدهند با رعایت شرایط، از اجرای تحریم در موارد مشخص و برای مدتی معین صرفنظر کند. برای نمونه، در بخشی از قوانین تحریمی ایران، معافیتهای قابل تمدید تا ۱۸۰ روز، با اعلام دلایل امنیت ملی به کنگره، پیشبینی شده است.
بنابراین تغییر قانون به تصویب کنگره نیاز دارد، اما استفاده دولت از اختیارات قانونی موجود همیشه مستلزم رایگیری تازه نیست.
ترکیب کنگره بر معیشت مردم در ایران اثر میگذارد؟
نتیجه انتخابات آمریکا میتواند از راه تغییر تحریمها بر درآمد ارزی جمهوری اسلامی و هزینه تجارت اثر بگذارد. فرض کنیم فروش نفت یا دریافت پول حاصل از آن در اثر اجرای تحریمها برای حکومت ایران دشوارتر شود. به این ترتیب، منابع ارزی در اختیار جمهوری اسلامی کاهش مییابد و با دشوارتر شدن پرداختهای بانکی و گرانتر شدن حملونقل، هزینه واردات کالا بالا میرود. این تغییر در نهایت به افزایش قیمت برخی کالاها منجر میشود.
اما تورم و مشکلات معیشتی مردم فقط محصول تحریم نیست؛ سیاستهای بودجهای، پولی و بانکی جمهوری اسلامی نیز در ایجاد و تداوم این مشکلات نقش دارد.
برای نمونه، وقتی دولت بیشتر از درآمدش هزینه میکند، نحوه جبران این کسری اهمیت دارد. تامین کسری با خلق پول به افزایش تورم و کاهش قدرت خرید مردم دامن میزند. یک پژوهش منتشرشده در صندوق بینالمللی پول، با بررسی دادههای اقتصاد ایران در فاصله سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۱، کسری بودجه، افت ارزش پول، رشد حجم پول و تحریمها را از عوامل موثر بر تورم شناسایی کرده است. در چنین اقتصادی، تشدید تحریمها فشار بیشتری ایجاد میکند.
کاهش تحریمها نیز میتواند تجارت را آسانتر و درآمد ارزی را بیشتر کند، اما تضمینی نیست که این درآمد به بهبود زندگی خانوارها بیانجامد. نحوه تخصیص منابع و سیاستهای اقتصادی حکومت تعیین میکند درآمد بیشتر چگونه مصرف شود و چه کسانی از آن بهره ببرند.
بنابراین انتخابات آمریکا میتواند بخشی از فشار خارجی بر اقتصاد ایران را تغییر دهد؛ اصلاح سیاستهای تورمزا و تصمیم درباره نحوه مصرف منابع کشور همچنان بر عهده حکومت ایران است. پیروزی هیچ حزبی در واشینگتن، بهتنهایی مشکلات معیشتی مردم را حل نمیکند.
انتخابات آمریکا و جنگ ایران
در ماههای گذشته، دموکراتها بارها کوشیدند با تصویب قطعنامههایی، ترامپ را به توقف جنگ ایران یا گرفتن مجوز کنگره وادار کنند. این تلاشها بخشی از اختلاف بر سر حدود اختیار رییسجمهوری برای ادامه جنگ است؛ اختلافی که نتیجه انتخابات میاندورهای میتواند بر توان دو طرف برای پیشبرد مواضعشان اثر بگذارد.
یکی از محورهای اختلاف، مهلت ۶۰ روزه قانون اختیارات جنگی است. دموکراتها میگفتند ترامپ برای ادامه جنگ باید از کنگره مجوز بگیرد، اما دولت این الزام را نپذیرفت. یکی از قطعنامههای توقف عملیات بدون مجوز کنگره در هر دو مجلس تصویب شد، اما کاخ سفید آن را از نظر قانونی الزامآور ندانست و تصویب آن به توقف جنگ نینجامید.
تلاشهای دیگر نیز با مخالفت بیشتر جمهوریخواهان روبهرو شد. برای نمونه، در مهر، قطعنامه دیگری با اختلاف تنها یک رای در سنا رد شد؛ هرچند چند سناتور جمهوریخواه از آن حمایت کردند. چنین فاصله اندکی نشان میدهد تغییر چند کرسی در انتخابات میتواند شانس تصویب محدودیتهای جنگی را افزایش دهد، اما تصویب قطعنامه بهتنهایی تضمینکننده اجرای آن نیست.
اگر مخالفان جنگ در انتخابات قدرت بیشتری بگیرند، امکان بیشتری برای پیشبرد محدودیتهای بودجهای و بازخواست مقامهای دولت درباره هدف و هزینه عملیات خواهند داشت. با این حال، تبدیل محدودیتهای پیشنهادی به قانون، به تصویب هر دو مجلس و امضای رییسجمهوری یا بیاثر کردن وتوی او نیاز دارد؛ کاری که مستلزم رای دوسوم اعضای حاضر و رایدهنده در هر مجلس است.
نمایی از ساختمان کنگره آمریکا در یک روز پاییزی، ششم مهر ۱۴۰۵. عکس: رویترز
در سال ۱۳۹۹ نیز ترامپ مصوبه محدود کردن اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی را وتو کرد و سنا نتوانست آرای لازم برای بیاثر کردن آن را فراهم کند. بنابراین افزایش قدرت مخالفان جنگ، امکان محدود کردن دولت را بیشتر میکند، اما تضمینکننده توقف جنگ نیست.
مذاکره و توافق با جمهوری اسلامی چقدر به کنگره وابسته است؟
هدایت مذاکره با جمهوری اسلامی با دولت است، اما اجرای بعضی تعهدهای آمریکا به همراهی کنگره نیاز پیدا میکند. اگر توافق احتمالی با جمهوری اسلامی مستلزم تغییر قانون تحریم یا اختصاص بودجه باشد، رییسجمهوری باید موافقت قانونگذاران را جلب کند.
همه توافقهای خارجی نیز در یک مسیر مشابه پیش نمیروند. در چارچوب قانون اساسی آمریکا «معاهده» به موافقت دوسوم سناتورهای حاضر نیاز دارد، اما توافقهای اجرایی دولت مشمول همین شیوه تایید نیست. در نتیجه، هر توافق احتمالی با تهران الزاما به رای دوسوم سنا نیاز ندارد.
درباره توافق هستهای با جمهوری اسلامی، طبق قانونِ «بازبینی توافق هستهای ایران» مصوب ۲۰۱۵، دولت باید توافق هستهای با جمهوری اسلامی را برای بررسی به کنگره ارائه کند. این قانون، آغاز اجرای توافق را در همه حالتها به رای مثبت کنگره مشروط نمیکند، اما بر امکان اجرای تعهدهای تحریمی آمریکا اثر میگذارد.
از این جهت، نتیجه انتخابات میتواند بر امکان اجرای تعهدات و دوام سیاسی توافق اثر بگذارد. یک کنگره همراه با دولت ممکن است تغییر قوانین لازم را آسانتر کند، اما کنگره مخالف دولت ممکن است در مسیر اجرای توافق سنگ بیاندازد و مانعتراشی کند. البته هیچیک، بهتنهایی تضمینکننده موفقیت یا شکست مذاکره نیست.
انتخابات و مساله ممنوعیت ورود ایرانیان
برای جمعی از ایرانیان، ملموسترین ارتباط با انتخابات میاندورهای آمریکا، امکان تحصیل، کار، مهاجرت یا دیدار اعضای خانواده است. محدودیت ورود موسوم به «تراولبن» میتواند این برنامهها را متوقف کند.
طبق اعلام وزارت خارجه آمریکا، بر اساس فرمانی که از اول ژانویه ۲۰۲۶، برابر با ۱۱ دی ۱۴۰۴، به اجرا درآمده، صدور ویزا برای ایرانیان، جز در موارد استثنا، متوقف شده است. این محدودیت شامل ویزاهای سفر و تحصیل و همچنین ویزاهای مهاجرتی، از جمله برای پیوستن به خانواده، میشود.
اگر مخالفان ممنوعیت ورود اکثریت مجلس نمایندگان یا سنا را به دست آورند، قدرت بیشتری برای تغییر این سیاست خواهند داشت؛ مثلا میتوانند طرحی برای آسانتر شدن پیوستن ایرانیان به خانوادههایشان در آمریکا پیش ببرند. همچنین میتوانند برای کاهش بودجه اجرای ممنوعیت تلاش کنند و از مقامهای دولت درباره مشکلاتی که برای خانوادهها ایجاد شده، توضیح بخواهند.
در مقابل، پیروزی حامیان ممنوعیت میتواند به حفظ یا تشدید محدودیتها کمک کند.
با این حال، نتیجه انتخابات بهخودیخود شرایط ورود ایرانیان را تغییر نمیدهد؛ تغییر قانون به موافقت هر دو مجلس و تایید رییسجمهوری یا آرای کافی برای بیاثر کردن وتوی او نیاز دارد.
حقوق بشر در ایران و دسترسی به اینترنت آزاد
کنگره آمریکا میتواند برای تحریم عاملان نقض حقوق بشر، گزارشدهی درباره سرکوب و حمایت از دسترسی آزاد به اطلاعات قانون و بودجه تصویب کند.
یک نمونه مشخص، قانونی است که به وزارت خارجه اجازه حمایت مالی از برنامههای دسترسی آزاد و امن به اینترنت در ایران را میدهد. افزایش دسترسی به ابزارهای عبور از محدودیتهای اینترنت و تقویت امنیت دیجیتال از اهداف این برنامه است.
مسیر اثرگذاری در این مورد روشن است: کنگره اختیار قانونی و بودجه را فراهم میکند؛ دولت برنامهها و قراردادها را اجرا میکند؛ نهادهای دریافتکننده حمایت، ابزار و خدمات ارائه میدهند. تغییر اولویتهای بودجهای ممکن است ظرفیت این برنامهها را کم یا زیاد کند، هرچند تامین بودجه بهتنهایی تضمینکننده دسترسی کاربران داخل ایران به اینترنت آزاد نیست.
آیا نام حزب برای پیشبینی سیاستها در قبال ایران کافی است؟
موضع نمایندگان را باید درباره هر موضوع جداگانه سنجید. یک کاندیدای نمایندگی ممکن است از تحریم جمهوری اسلامی حمایت کند، با اقدام نظامی مخالف باشد و خواستار تسهیل ورود اعضای خانواده ایرانیان شود. این مواضع الزاما در یک بسته حزبی ثابت قرار نمیگیرند.
برای نمونه، در همان رایگیری سال ۲۰۲۰ برای بیاثر کردن وتوی ترامپ که پیشتر به آن اشاره شد، هفت سناتور جمهوریخواه در کنار دموکراتها رای موافق دادند. این سناتورها با وجود همحزبی بودن با ترامپ، از محدود کردن اختیار او برای اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی حمایت کردند. این نمونه نشان میدهد اعضای یک حزب نیز لزوما درباره نحوه برخورد با ایران موضع یکسانی ندارند.