گزارش رویترز درباره ادامه مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک در حالی منتشر میشود که دیدار عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، در میان طیفی از مقامها و رسانههای جمهوری اسلامی بهشدت مورد انتقاد قرار گرفته است.
شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی خواستار استیضاح عباس عراقچی شدهاند و خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران گزارش داده که این دیدار بدون اجازه نهادهای مسئول از جمله شورای عالی امنیت ملی انجام گرفته است.
همزمان محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی تاکید کرده است که بدون برآورده شدن شروط هفتگانه جمهوری اسلامی تنگه هرمز بازنخواهد شد. او در عین حال، در واکنش به محدودتر شدن پرواز خطوط هواپیمایی ایران، کشورهای همسایه را تهدید کرد و گفت: «اگر نگذارند هواپیماهای ایران سفر کنند فرودگاههای آنان هم نمیتوانند پرواز داشته باشند.»
مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، نیز در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل بهرهمندی دیگر کشورها از تنگه هرمز در شرایط بسته بودن راه کشتیرانی ایران را نپذیرفت و گفت استقرار ناوگانهای متخاصم و گسترش جنگ، امنیت کشتیرانی را تامین نمیکند.
جزییات طرح مورد بررسی بهروایت رویترز
در گزارش رویترز که پنجشنبه دوم مهر منتشر شد، تاکید شده که تنگه هرمز به محور اصلی چانهزنی برای پایان دادن به جنگ تبدیل شده است. جمهوری اسلامی خواهان رهایی از محاصره آمریکا است که فشار شدیدی بر اقتصاد این کشور وارد کرده و واشینگتن نیز خواهان برقراری عبور آزاد کشتیها از این مسیر کلیدی انتقال نفت جهان است که اکنون از سوی تهران مسدود شده است.
با این حال، یکی از مهمترین موانع مذاکرات این است که هیچیک از دو طرف نمیخواهد نخستین طرفی باشد که اهرم فشار خود را واگذار میکند. آمریکا اهرم فشار اقتصادی را در اختیار دارد و جمهوری اسلامی نیز کنترل دسترسی به یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان را به اهرم خود تبدیل کرده است.
یک مقام ارشد جمهوری اسلامی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل به رویترز گفت محتملترین راه برای خروج از بنبست، دستیابی به توافقی مرحلهای است.
به گفته او، «یک راه پیش رو میتواند حل بحران در چند مرحله باشد. مرحله نخست پایان محاصره و بازگشایی هرمز خواهد بود.»
بر اساس این سناریو، جمهوری اسلامی اجازه ازسرگیری کشتیرانی در تنگه هرمز را میدهد و در مقابل، آمریکا محاصره اقتصادی را لغو میکند و ممکن است دسترسی تهران به بخشی از داراییهای مسدودشده ایران را فراهم کند.
چنین توافقی به معنای پذیرش یک راهحل موقت دیگر از سوی دونالد ترامپ خواهد بود؛ تفاهم قبلی دو طرف در ماه ژوئیه فروپاشید.
رویترز بهنقل از منابع خود افزود چالش اصلی این بار نه رسیدن به توافق، بلکه ایجاد تضمینهایی است که طبق آن امتیازات متقابل به اندازه کافی پایدار باشند تا دو طرف بتوانند به اجرای آنها اعتماد کنند.
ترامپ گفته است تصور میکند آمریکا و حکومت ایران پس از انتخابات میاندورهای کنگره در سوم نوامبر بتوانند به توافق برسند. با این حال، یک مقام ارشد اروپایی گفته است تهران «فهرستی بسیار طولانی از خواستهها» دارد.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا، احتمال دستیابی به توافق پیش از انتخابات را تنها ۳۰ درصد ارزیابی کرد اما گفت هر دو طرف ممکن است پیش از انتخابات انگیزه بیشتری برای توافق داشته باشند.
بهگفته او، محاصره همان چیزی است که بیشترین فشار را بر جمهوری اسلامی وارد میکند و «دارد آنها را خفه میکند.»
بهگزارش رویترز توافق پیش از انتخابات میتواند برای ترامپ نیز مزایایی داشته باشد؛ بازگشایی هرمز میتواند تنش در خلیج فارس را کاهش دهد، قیمت نفت را مهار کند و به کاهش قیمت بنزین در آمریکا، که موضوعی حساس از نظر سیاسی است، کمک کند. از سوی دیگر، ممکن است شانس تهران برای دستیابی به گشایش اقتصادی نیز در زمانی که ترامپ انگیزه سیاسی بیشتری برای توافق دارد، بالاتر باشد.
راس به رویترز گفت پس از انتخابات میاندورهای، ترامپ ممکن است با محدودیتهای کمتری روبهرو باشد و آمادگی بیشتری برای تشدید فشار یا بررسی گزینههای نظامی پیدا کند.
اختلاف بر سر اهرمهای فشار
رویترز در ادامه گزارش خود افزود همان اهرمهایی که واشینگتن و تهران را دوباره به میز مذاکره کشاندهاند، اکنون میتوانند دستیابی به مصالحه را دشوار کنند زیرا هیچیک از دو طرف حاضر نیست بدون دریافت امتیازی ملموس، ابزار فشار اصلی خود را کنار بگذارد.
در نتیجه، انتخابات میاندورهای ممکن است بیش از آنکه ضربالاجلی برای دیپلماسی باشد، مهلتی برای حفظ شرایطی باشد که ادامه دیپلماسی را ممکن کرده است. اگر دو طرف تا آن زمان نتوانند اهرمهای فشار را به توافق تبدیل کنند، با افزایش خطر تشدید درگیری، پنجره دیپلماسی میتواند محدودتر شود.
در همین حال، تهران همزمان با جستوجوی راهحل دیپلماتیک، خود را برای احتمال ازسرگیری جنگ با آمریکا نیز آماده میکند.
مقام ارشد جمهوری اسلامی با متهم کردن واشینگتن به استفاده از محاصره اقتصادی و تهدید نظامی بهعنوان ابزار اجبار به رویترز گفت: «انگشتان ما روی ماشه است. آمریکاییها میدانند باید چه کار کنند، اما بهدلیل خواستههای بیش از حد آنها، احتمال اینکه دیپلماسی بتواند این مساله را حل کند، بسیار پایین است.»
احتمال چشمپوشی تهران از دریافت عوارض در تنگه هرمز
منابع منطقهای به رویترز گفتند تهران آماده است مطالبه دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز را از متن توافق اصلی خارج و آن را در یک ضمیمه جداگانه مطرح کند، زیرا پایان دادن به محاصره آمریکا اکنون برای جمهوری اسلامی به اولویت فوریتری تبدیل شده است.
کشورهای خلیج فارس با طرح دریافت عوارض برای عبور از هرمز مخالفت کردهاند. منابع منطقهای تاکید کردند چنین عقبنشینی احتمالی از سوی تهران موقتی خواهد بود و به معنای کنار گذاشتن رسمی موضع تهران نیست.
یکی از منابع به رویترز گفت تمرکز اصلی حکومت ایران نه بر دریافت عوارض، بلکه بر حفظ «کنترل اداری» بر تنگه هرمز است و تهران ممکن است حاضر باشد موضوع عوارض را به تعویق بیندازد، اما حاضر نیست از ادعای کنترل اداری بر این آبراه صرفنظر کند.
آمریکا همزمان فشار اقتصادی بر ایران را تشدید کرده و علاوه بر محاصرهای که صادرات نفت ایران، یکی از منابع اصلی ارز خارجی کشور را مختل کرده، تحریمهای تازهای نیز اعمال کرده است. واشینگتن در ماه جاری خطوط هوایی تجاری باقیمانده ایران و شبکههای پشتیبان آنها را نیز هدف قرار داده است. ترامپ هشدار داده است در صورت نرسیدن به توافق، اقتصاد ایران ممکن است کاملا فرو بپاشد.
نگرانی کشورهای خلیج فارس از جنگی بدون پایان مشخص
در مرکز مذاکرات نیویورک یک اختلاف بنیادی باقی مانده است: واشینگتن میخواهد فشار به امتیازدهی حکومت ایران منجر شود؛ تهران خواهان برداشته شدن فشار پیش از ارائه امتیازات است؛ و کشورهای خلیج فارس خواهان پایان جنگ هستند، بدون آنکه آبراههای راهبردی منطقه به ابزار دائمی چانهزنی تبدیل شوند.
رهبران کشورهای خلیج فارس در دیداری جداگانه با ترامپ در نیویورک خواستار روشن شدن هدف نهایی واشینگتن پس از انتخابات میاندورهای شدند، از جمله اینکه آیا در صورت خودداری جمهوری اسلامی از بازگشت به مذاکرات، آمریکا عملیات نظامی را از سر خواهد گرفت یا خیر.
بهگفته منابع منطقهای، این کشورها بهطور جمعی هرگونه کنترل ایران بر هرمز را رد و تاکید کردهاند آزادی کشتیرانی باید برقرار شود و این آبراه راهبردی نباید به ابزار فشار علیه کشورهای خلیج فارس تبدیل شود.
در عین حال، آنها بهشدت بر تنشزدایی و آغاز یک روند سیاسی تاکید کردهاند؛ موضعی که نشاندهنده تلاش کشورهای منطقه برای دور ماندن از دور تازهای از جنگ میان جمهوری اسلامی و آمریکاست.
ابتسام الکتبی، رییس مرکز سیاستگذاری امارات در ابوظبی، به رویترز گفت هنوز مشخص نیست «هدف نهایی ترامپ چیست یا جایگزین کارزار فشار چه خواهد بود.»
او افزود در مقابل، ایرانیها میدانند چه میخواهند و از طریق هرمز و بابالمندب در حال تغییر دادن صحنه منطقه با هدفی مشخص هستند، در حالی که واشینگتن هنوز نقشه راه خود را تعریف نکرده است.
این ابهام بر محاسبات تهران نیز اثر گذاشته است. دنی سیترینوویچ، تحلیلگر منطقهای و افسر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، گفت مذاکرات نیویورک مواضع اساسی دو طرف را تغییر نداده و تا زمانی که حکومت ایران تصور کند ترامپ پیش از انتخابات میاندورهای خواهان اجتناب از تشدید گسترده جنگ است، بعید است عقبنشینی کند.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی، نیز به رویترز گفت محاصره به ایران آسیب میزند، اما به جای نرم کردن موضع تهران، ممکن است آن را به سمت تشدید تنش سوق دهد، زیرا مقامهای جمهوری اسلامی معتقدند عقبنشینی میتواند برای آنها پیامدهای مرگباری داشته باشد.
یک مقام غربی آشنا با مذاکرات نیز در گفتوگو با رویترز محور اصلی گفتوگوها را چنین خلاصه کرد: «همهچیز درباره باز کردن تنگه هرمز است. همه ما در داخل کشورهای خود تحت فشار هستیم و ایرانیها این را میدانند.»
