بنیامین نتانیاهو: حکومت شرور ایران سقوط میکند و همه آن روز را جشن میگیریم
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در مجمع عمومی سازمان ملل گفت: «میخواهم با دقت به سخنانم گوش کنید. روزی، و شاید آن روز چندان دور نباشد، مردم ایران آزاد خواهند شد.»او افزود: «حکومت آدمکش آنها بهدلیل دروغهایش، فسادش و بیرحمیاش سرنگون خواهد شد. این حکومت شرور سقوط خواهد کرد و همه ما آن روز را جشن خواهیم گرفت.»
بهگزارش شینهوا، خبرگزای دولتی چین، شی جینپینگ، پنجشنبه دوم مهر در دیدار با دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، از بازگشت جمهوری اسلامی و آمریکا به «تفاهمنامه اسلامآباد» حمایت و ابراز امیدواری کرد دو طرف هرچه زودتر به مسیر گفتوگو و مذاکره بازگردند.
او خواستار رسیدن طرفین به توافقی جامع، از جمله درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی، شد.
شی همچنین گفت حاکمیت و امنیت همه کشورها باید محترم شمرده شود و چین برای کاهش تنشها و حفظ روند مذاکرات تلاش کرده است.
همزمان، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، در دیدار با مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، در حاشیه هشتادویکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، نگرانی عمیق خود را از طولانی شدن جنگ ابراز و بر ضرورت اجرای تفاهمنامه اسلامآباد تاکید کرد.
بر اساس اعلام دفتر نخستوزیری پاکستان، شریف همچنین خواستار خویشتنداری، کاهش تنش و ادامه تعاملات دیپلماتیک برای دستیابی به صلح و ثبات پایدار در منطقه شد و از آمادگی اسلامآباد برای ادامه نقش میانجیگرانه خود خبر داد.
این مواضع در حالی مطرح شد که حدود ۸۰ کشور پنجشنبه دوم مهر در سازمان ملل خواستار بازگشایی فوری تنگه هرمز شدند و حملات جمهوری اسلامی و حوثیهای یمن در منطقه و اختلال در تجارت بینالمللی و امنیت انرژی را محکوم کردند. کشورهای عربی خلیج فارس و شماری از قدرتهای عمده غربی از جمله حامیان این بیانیه بودند.
همزمان با این تحولات، رویترز به نقل از دو منبع ایرانی، دو مقام منطقهای و دو منبع دیپلماتیک غربی گزارش داد مذاکرهکنندگان جمهوری اسلامی و آمریکا در نیویورک در حال بررسی مسیری مرحلهای برای خروج از جنگ هستند.
بر اساس طرح مورد بحث، نخستین مرحله میتواند شامل بازگشایی تنگه هرمز از سوی تهران در برابر لغو محاصره اقتصادی ایران از سوی آمریکا باشد و احتمال دسترسی جمهوری اسلامی به بخشی از داراییهای مسدودشده نیز مطرح شده است.
منابع منطقهای همچنین به رویترز گفتند تهران آماده است مطالبه دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز را از متن اصلی توافق کنار بگذارد و آن را در ضمیمهای جداگانه مطرح کند، زیرا پایان فوری محاصره آمریکا برای جمهوری اسلامی به اولویت مهمتری تبدیل شده است.
کشورهای خلیج فارس با پرداخت چنین عوارضی مخالفت کردهاند و به گفته منابع، هرگونه عقبنشینی تهران در این زمینه موقتی خواهد بود و به معنای کنار گذاشتن رسمی این مطالبه نیست.
درخواست ۸۰ کشور برای بازگشایی هرمز
در بیانیه مشترک حدود ۸۰ کشور که عبداللطیف بن راشد الزیانی، وزیر امور خارجه بحرین، در سازمان ملل آن را قرائت کرد، آمده است اقدامات حکومت ایران در تنگه هرمز «همچنان امنیت بینالمللی و حقوق و آزادیهای کشتیرانی را تهدید میکند».
این کشورها همچنین تصمیم حوثیها برای ازسرگیری درگیری در یمن، حملات آنها به عربستان سعودی و حملات در دریای سرخ را محکوم کردند و هشدار دادند پیشروی حوثیها به سوی تنگه بابالمندب خطرها برای کشتیرانی بینالمللی، امنیت دریایی و تجارت جهانی را افزایش میدهد.
تنگه هرمز در مذاکرات اخیر جمهوری اسلامی و آمریکا در نیویورک به یکی از محورهای اصلی چانهزنی برای پایان جنگ تبدیل شده است. جمهوری اسلامی خواهان رفع محاصره آمریکاست که فشار سنگینی بر اقتصاد ایران وارد کرده و واشینگتن نیز بر ازسرگیری عبور آزاد کشتیها از این مسیر کلیدی انتقال انرژی تاکید دارد.
به گزارش رویترز، یکی از موانع اصلی مذاکرات این است که هیچیک از دو طرف نمیخواهد پیش از دریافت امتیاز متقابل، اهرم فشار خود را کنار بگذارد. واشینگتن از محاصره و فشار اقتصادی بهعنوان ابزار خود استفاده میکند و تهران نیز کنترل دسترسی به تنگه هرمز را به یکی از مهمترین اهرمهایش تبدیل کرده است.
یک مقام ارشد جمهوری اسلامی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل به رویترز گفت محتملترین مسیر برای خروج از بنبست، توافقی چندمرحلهای است که در مرحله نخست به «پایان محاصره و بازگشایی هرمز» منجر شود.
منابع رویترز گفتند یکی از چالشهای اصلی، ایجاد تضمینهایی است که دوام امتیازهای متقابل را برای هر دو طرف قابل اعتماد کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، و استیو ویتکاف، نماینده ویژه دولت آمریکا، سهشنبه ۳۱ شهریور در نخستین روز مجمع عمومی سازمان ملل، دیداری سهساعته با هم داشتند. این دیدار که به گفته مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده «پیشرفتی چشمگیر» به شمار نمیآید، از سوی مخالفان مذاکره با ایران در بدنه جمهوری اسلامی هدف حمله قرار گرفت.
شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی خواستار استیضاح عباس عراقچی شدهاند و خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران گزارش داده که این دیدار بدون اجازه نهادهای مسئول از جمله شورای عالی امنیت ملی انجام گرفته است.
بهگزارش رویترز بازگرداندن مجوزها حوالی ظهر و پس از چند ساعت آشفتگی صورت گرفت. با وجود صدور حکم دادگاه در طول شب، خبرنگاران این رسانهها صبح پنجشنبه همچنان از ورود به محوطه کاخ سفید منع شده بودند. در پی این وضعیت، هر سه رسانه خواستار برگزاری فوری جلسهای نزد تیم کلی، قاضی دادگاه منطقهای آمریکا، شدند.
کلی در چارچوب شکایتی که سیانان، اماس نو (MS NOW) و پولیتیکو روز دوشنبه مطرح کرده بودند، دستور داد ممنوعیت ترامپ به مدت ۱۴ روز متوقف شود. او به این نتیجه رسید که لغو مجوزهای خبرنگاران این رسانهها «احتمالا حقوق قانونی آنها برای برخورداری از روند دادرسی عادلانه را نقض کرده است.»
این قاضی که ترامپ در سال ۲۰۱۷ و در دوره نخست ریاستجمهوری خود او را منصوب کرده بود، همچنین درباره استدلال وزارت دادگستری مبنی بر وجود نگرانیهای امنیت ملی ابراز تردید کرد.
او یادآور شد که خود ترامپ گفته بود اقدام علیه این رسانهها بهدلیل پوشش خبری بوده که رییسجمهوری آن را نادرست یا منفی میدانست.
ساعاتی پس از صدور حکم، سه رسانه به دادگاه اطلاع دادند که خبرنگارانشان همچنان اجازه ورود به کاخ سفید را ندارند. پولیتیکو اعلام کرد مجوز خبرنگارش ضبط شده، یک خبرنگار اماس نو گفت از ورود او به کاخ سفید جلوگیری شده و سیانان نیز اعلام کرد برخی کارکنانش نتوانستهاند وارد محوطه شوند.
مایکا استاپریچ، مدیر عملیات مطبوعاتی کاخ سفید، در پاسخ به دادگاه گفت روند بازگرداندن مجوز خبرنگاران از ساعت ۷:۲۵ صبح آغاز شده و تیم مطبوعاتی کاخ سفید حدود ساعت ۹:۵۵ مجوزها را برای تحویل به خبرنگاران در ورودی قرار داده است.
رد استدلال «امنیت ملی» دولت ترامپ
ترامپ جمعه گذشته در شبکه اجتماعی خود ممنوعیت این سه رسانه را اعلام کرده و گفته بود آنها نباید بتوانند هنگام پوشش اخبار رییسجمهوری آمریکا «دائما مطالب ساختگی و دروغ» منتشر کنند. او پوشش خبری این رسانهها را تهدیدی علیه امنیت ملی آمریکا توصیف کرده بود.
سیانان، اماس نو و پولیتیکو در واکنش از ترامپ و چند مقام دولت او شکایت کردند و گفتند این ممنوعیت، حمایتهای متمم اول قانون اساسی آمریکا از آزادی بیان و مطبوعات و همچنین حقوق آنها در زمینه دادرسی عادلانه را نقض میکند. ائتلافی از گروههای مدافع آزادی مطبوعات و دهها رسانه، از جمله رویترز، نیز با ارائه لایحهای حقوقی از موضع این سه رسانه حمایت کردند.
قاضی کلی دستور داد دولت ترامپ فورا مجوزهای مطبوعاتی آنها را بازگرداند و اجرای ممنوعیت را برای دو هفته متوقف کند.
او استدلال دولت درباره امنیت ملی را نپذیرفت و نوشت اسناد موجود پشتوانه واقعی برای این ادعای دولت ارائه نمیکنند که لغو مجوزها از امنیت ملی محافظت میکند یا بازگرداندن آنها در جریان رسیدگی قضایی، امنیت ملی را به خطر خواهد انداخت.
وزارت دادگستری در پروندهای که سهشنبه به دادگاه ارائه کرد، مدعی شده بود پوشش خبری این رسانهها امنیت ملی را تهدید کرده است و از جمله به گزارشهایی درباره ذخایر موشکی آمریکا، ساخت سالن رقص ترامپ در کاخ سفید و میزان مشارکت در گردهمایی اخیر جمهوریخواهان پیش از انتخابات میاندورهای اشاره کرده بود.
تئودور بوتروس، وکیل سه رسانه، از حکم استقبال کرد و آن را تصمیمی «قاطع در تایید آزادی مطبوعات، دادرسی عادلانه و حاکمیت قانون» خواند.
همبستگی خبرنگاران کاخ سفید با سه رسانه
پس از ممنوعیت ترامپ، دیگر اعضای «تیم مشترک خبری» کاخ سفید که برای پوشش تحرکات رئیسجمهوری منابع خود را با یکدیگر به اشتراک میگذارند، در اقدامی اعتراضی اعلام کردند تا زمان بازگرداندن دسترسی سیانان، اماس نو و پولیتیکو، رویدادهای ترامپ را ضبط یا توزیع نخواهند کرد.
این اعتراض در هفتهای رخ داد که ترامپ در سازمان ملل سخنرانی کرد و میزبان شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، در واشینگتن است.
صبح پنجشنبه هنگام ورود شی به چمن جنوبی کاخ سفید، دوربینهای تلویزیونی تیم مشترک خبری در محل مستقر نبودند و فاکس نیوز، اماس نو و سیانان نیز مراسم ورود دو رییسجمهوری را بهطور زنده پخش نکردند.
ترامپ هنگام استقبال از شی در کاخ سفید نیز در دفتر بیضی، در گفتوگو با عکاسان، با اشاره به خبرنگاران چینی شوخی کرد و گفت چینیها «دوستانهترین گروه خبرنگاران» را دارند.
ادامه رویارویی ترامپ با رسانهها و یک شکست قضایی دیگر
بهنوشته رویترز، اگرچه دولتهای پیشین آمریکا نیز با رسانهها اختلاف داشتهاند، کارزار ترامپ علیه رسانهها بیسابقه بوده است.
دولت او با کنار گذاشتن رویههای چند دهه گذشته، دسترسی اولیه شماری از رسانههای بزرگ را محدود کرده، شخصا به خبرنگاران حمله کرده و چندین شکایت قضایی علیه سازمانهای خبری مطرح کرده است.
حکم قاضی کلی تنها یک روز پس از شکست قضایی دیگری برای ترامپ صادر شد.
یک قاضی در ایالت آیووا روز چهارشنبه شکایت سال ۲۰۲۴ ترامپ علیه روزنامه «دس موین رجیستر» و نظرسنج آن، جی. اَن سلزر، را رد کرد. ترامپ از این روزنامه، شرکت مادر آن «گنت» و سلزر بهدلیل انتشار نظرسنجی پیش از انتخابات ریاستجمهوری نوامبر ۲۰۲۴ شکایت کرده بود؛ نظرسنجیای که کامالا هریس، نامزد دموکراتها، را در آیووا پیشتاز نشان میداد.
ترامپ آنها را به گمراه کردن متقلبانه خوانندگان متهم کرده بود، اما اسکات بیتی، قاضی دادگاه منطقهای آیووا، در حکم خود اعلام کرد که این نظرسنجی از نظر قانونی در چارچوب آزادی بیان مورد حمایت قرار دارد.
گزارش رویترز درباره ادامه مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک در حالی منتشر میشود که دیدار عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه آمریکا، در میان طیفی از مقامها و رسانههای جمهوری اسلامی بهشدت مورد انتقاد قرار گرفته است.
شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی خواستار استیضاح عباس عراقچی شدهاند و خبرگزاری تسنیم، وابسته به سپاه پاسداران گزارش داده که این دیدار بدون اجازه نهادهای مسئول از جمله شورای عالی امنیت ملی انجام گرفته است.
همزمان محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی تاکید کرده است که بدون برآورده شدن شروط هفتگانه جمهوری اسلامی تنگه هرمز بازنخواهد شد. او در عین حال، در واکنش به محدودتر شدن پرواز خطوط هواپیمایی ایران، کشورهای همسایه را تهدید کرد و گفت: «اگر نگذارند هواپیماهای ایران سفر کنند فرودگاههای آنان هم نمیتوانند پرواز داشته باشند.»
مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، نیز در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل بهرهمندی دیگر کشورها از تنگه هرمز در شرایط بسته بودن راه کشتیرانی ایران را نپذیرفت و گفت استقرار ناوگانهای متخاصم و گسترش جنگ، امنیت کشتیرانی را تامین نمیکند.
جزییات طرح مورد بررسی بهروایت رویترز
در گزارش رویترز که پنجشنبه دوم مهر منتشر شد، تاکید شده که تنگه هرمز به محور اصلی چانهزنی برای پایان دادن به جنگ تبدیل شده است. جمهوری اسلامی خواهان رهایی از محاصره آمریکا است که فشار شدیدی بر اقتصاد این کشور وارد کرده و واشینگتن نیز خواهان برقراری عبور آزاد کشتیها از این مسیر کلیدی انتقال نفت جهان است که اکنون از سوی تهران مسدود شده است.
با این حال، یکی از مهمترین موانع مذاکرات این است که هیچیک از دو طرف نمیخواهد نخستین طرفی باشد که اهرم فشار خود را واگذار میکند. آمریکا اهرم فشار اقتصادی را در اختیار دارد و جمهوری اسلامی نیز کنترل دسترسی به یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان را به اهرم خود تبدیل کرده است.
یک مقام ارشد جمهوری اسلامی در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل به رویترز گفت محتملترین راه برای خروج از بنبست، دستیابی به توافقی مرحلهای است.
به گفته او، «یک راه پیش رو میتواند حل بحران در چند مرحله باشد. مرحله نخست پایان محاصره و بازگشایی هرمز خواهد بود.»
بر اساس این سناریو، جمهوری اسلامی اجازه ازسرگیری کشتیرانی در تنگه هرمز را میدهد و در مقابل، آمریکا محاصره اقتصادی را لغو میکند و ممکن است دسترسی تهران به بخشی از داراییهای مسدودشده ایران را فراهم کند.
چنین توافقی به معنای پذیرش یک راهحل موقت دیگر از سوی دونالد ترامپ خواهد بود؛ تفاهم قبلی دو طرف در ماه ژوئیه فروپاشید.
رویترز بهنقل از منابع خود افزود چالش اصلی این بار نه رسیدن به توافق، بلکه ایجاد تضمینهایی است که طبق آن امتیازات متقابل به اندازه کافی پایدار باشند تا دو طرف بتوانند به اجرای آنها اعتماد کنند.
ترامپ گفته است تصور میکند آمریکا و حکومت ایران پس از انتخابات میاندورهای کنگره در سوم نوامبر بتوانند به توافق برسند. با این حال، یک مقام ارشد اروپایی گفته است تهران «فهرستی بسیار طولانی از خواستهها» دارد.
دنیس راس، مذاکرهکننده پیشین آمریکا، احتمال دستیابی به توافق پیش از انتخابات را تنها ۳۰ درصد ارزیابی کرد اما گفت هر دو طرف ممکن است پیش از انتخابات انگیزه بیشتری برای توافق داشته باشند.
بهگفته او، محاصره همان چیزی است که بیشترین فشار را بر جمهوری اسلامی وارد میکند و «دارد آنها را خفه میکند.»
بهگزارش رویترز توافق پیش از انتخابات میتواند برای ترامپ نیز مزایایی داشته باشد؛ بازگشایی هرمز میتواند تنش در خلیج فارس را کاهش دهد، قیمت نفت را مهار کند و به کاهش قیمت بنزین در آمریکا، که موضوعی حساس از نظر سیاسی است، کمک کند. از سوی دیگر، ممکن است شانس تهران برای دستیابی به گشایش اقتصادی نیز در زمانی که ترامپ انگیزه سیاسی بیشتری برای توافق دارد، بالاتر باشد.
راس به رویترز گفت پس از انتخابات میاندورهای، ترامپ ممکن است با محدودیتهای کمتری روبهرو باشد و آمادگی بیشتری برای تشدید فشار یا بررسی گزینههای نظامی پیدا کند.
اختلاف بر سر اهرمهای فشار
رویترز در ادامه گزارش خود افزود همان اهرمهایی که واشینگتن و تهران را دوباره به میز مذاکره کشاندهاند، اکنون میتوانند دستیابی به مصالحه را دشوار کنند زیرا هیچیک از دو طرف حاضر نیست بدون دریافت امتیازی ملموس، ابزار فشار اصلی خود را کنار بگذارد.
در نتیجه، انتخابات میاندورهای ممکن است بیش از آنکه ضربالاجلی برای دیپلماسی باشد، مهلتی برای حفظ شرایطی باشد که ادامه دیپلماسی را ممکن کرده است. اگر دو طرف تا آن زمان نتوانند اهرمهای فشار را به توافق تبدیل کنند، با افزایش خطر تشدید درگیری، پنجره دیپلماسی میتواند محدودتر شود.
در همین حال، تهران همزمان با جستوجوی راهحل دیپلماتیک، خود را برای احتمال ازسرگیری جنگ با آمریکا نیز آماده میکند.
مقام ارشد جمهوری اسلامی با متهم کردن واشینگتن به استفاده از محاصره اقتصادی و تهدید نظامی بهعنوان ابزار اجبار به رویترز گفت: «انگشتان ما روی ماشه است. آمریکاییها میدانند باید چه کار کنند، اما بهدلیل خواستههای بیش از حد آنها، احتمال اینکه دیپلماسی بتواند این مساله را حل کند، بسیار پایین است.»
احتمال چشمپوشی تهران از دریافت عوارض در تنگه هرمز
منابع منطقهای به رویترز گفتند تهران آماده است مطالبه دریافت عوارض از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز را از متن توافق اصلی خارج و آن را در یک ضمیمه جداگانه مطرح کند، زیرا پایان دادن به محاصره آمریکا اکنون برای جمهوری اسلامی به اولویت فوریتری تبدیل شده است.
کشورهای خلیج فارس با طرح دریافت عوارض برای عبور از هرمز مخالفت کردهاند. منابع منطقهای تاکید کردند چنین عقبنشینی احتمالی از سوی تهران موقتی خواهد بود و به معنای کنار گذاشتن رسمی موضع تهران نیست.
یکی از منابع به رویترز گفت تمرکز اصلی حکومت ایران نه بر دریافت عوارض، بلکه بر حفظ «کنترل اداری» بر تنگه هرمز است و تهران ممکن است حاضر باشد موضوع عوارض را به تعویق بیندازد، اما حاضر نیست از ادعای کنترل اداری بر این آبراه صرفنظر کند.
آمریکا همزمان فشار اقتصادی بر ایران را تشدید کرده و علاوه بر محاصرهای که صادرات نفت ایران، یکی از منابع اصلی ارز خارجی کشور را مختل کرده، تحریمهای تازهای نیز اعمال کرده است. واشینگتن در ماه جاری خطوط هوایی تجاری باقیمانده ایران و شبکههای پشتیبان آنها را نیز هدف قرار داده است. ترامپ هشدار داده است در صورت نرسیدن به توافق، اقتصاد ایران ممکن است کاملا فرو بپاشد.
نگرانی کشورهای خلیج فارس از جنگی بدون پایان مشخص
در مرکز مذاکرات نیویورک یک اختلاف بنیادی باقی مانده است: واشینگتن میخواهد فشار به امتیازدهی حکومت ایران منجر شود؛ تهران خواهان برداشته شدن فشار پیش از ارائه امتیازات است؛ و کشورهای خلیج فارس خواهان پایان جنگ هستند، بدون آنکه آبراههای راهبردی منطقه به ابزار دائمی چانهزنی تبدیل شوند.
رهبران کشورهای خلیج فارس در دیداری جداگانه با ترامپ در نیویورک خواستار روشن شدن هدف نهایی واشینگتن پس از انتخابات میاندورهای شدند، از جمله اینکه آیا در صورت خودداری جمهوری اسلامی از بازگشت به مذاکرات، آمریکا عملیات نظامی را از سر خواهد گرفت یا خیر.
بهگفته منابع منطقهای، این کشورها بهطور جمعی هرگونه کنترل ایران بر هرمز را رد و تاکید کردهاند آزادی کشتیرانی باید برقرار شود و این آبراه راهبردی نباید به ابزار فشار علیه کشورهای خلیج فارس تبدیل شود.
در عین حال، آنها بهشدت بر تنشزدایی و آغاز یک روند سیاسی تاکید کردهاند؛ موضعی که نشاندهنده تلاش کشورهای منطقه برای دور ماندن از دور تازهای از جنگ میان جمهوری اسلامی و آمریکاست.
ابتسام الکتبی، رییس مرکز سیاستگذاری امارات در ابوظبی، به رویترز گفت هنوز مشخص نیست «هدف نهایی ترامپ چیست یا جایگزین کارزار فشار چه خواهد بود.»
او افزود در مقابل، ایرانیها میدانند چه میخواهند و از طریق هرمز و بابالمندب در حال تغییر دادن صحنه منطقه با هدفی مشخص هستند، در حالی که واشینگتن هنوز نقشه راه خود را تعریف نکرده است.
این ابهام بر محاسبات تهران نیز اثر گذاشته است. دنی سیترینوویچ، تحلیلگر منطقهای و افسر پیشین اطلاعات نظامی اسرائیل، گفت مذاکرات نیویورک مواضع اساسی دو طرف را تغییر نداده و تا زمانی که حکومت ایران تصور کند ترامپ پیش از انتخابات میاندورهای خواهان اجتناب از تشدید گسترده جنگ است، بعید است عقبنشینی کند.
آلن ایر، دیپلمات پیشین آمریکایی، نیز به رویترز گفت محاصره به ایران آسیب میزند، اما به جای نرم کردن موضع تهران، ممکن است آن را به سمت تشدید تنش سوق دهد، زیرا مقامهای جمهوری اسلامی معتقدند عقبنشینی میتواند برای آنها پیامدهای مرگباری داشته باشد.
یک مقام غربی آشنا با مذاکرات نیز در گفتوگو با رویترز محور اصلی گفتوگوها را چنین خلاصه کرد: «همهچیز درباره باز کردن تنگه هرمز است. همه ما در داخل کشورهای خود تحت فشار هستیم و ایرانیها این را میدانند.»
این نخستین سفر شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، به واشینگتن در بیش از یک دهه و دومین دیدار او با ترامپ در سال جاری است. دو رهبر در حالی با یکدیگر دیدار کردند که روابط آمریکا و چین با اختلافهایی بر سر تجارت، فناوری، تایوان و جنگ ایران روبهروست.
ترامپ در سخنان خود در سرسرای اصلی کاخ سفید، بر روابط شخصیاش با شی تاکید کرد و گفت دو کشور در زمینه تجارت پیشرفتهایی داشتهاند.
او گفت: «در جریان این سفر، درباره مسائل فوری مربوط به امنیت، فناوری و ابرهوش نیز گفتوگو خواهیم کرد.»
ترامپ از «ابرهوش» برای اشاره به هوش مصنوعی استفاده میکند.
او افزود تصمیمهایی که دو کشور در این حوزهها میگیرند، میتواند «برای دههها و دهههای آینده به صلح و رفاه کمک کند».
شی نیز گفت رقابت آمریکا و چین باید «سالم» باشد و «در محدوده مشخصی باقی بماند».
او از آمادگی پکن برای افزایش همکاری با واشینگتن در مقابله با مواد مخدر غیرقانونی خبر داد و گفت ارتشهای دو کشور نیز باید هماهنگی خود را تقویت کنند.
رییسجمهوری چین همچنین گفت دو کشور «توانایی و مسئولیت» دارند هوش مصنوعی را در مسیر مثبت توسعه و مدیریت کنند و اطمینان یابند که توسعه آن «همواره تحت کنترل انسان» باقی میماند.
ایران؛ محور مورد انتظار، غایب در سخنان علنی
پیش از این دیدار، گزارشهای رسانهای حاکی از آن بود که جنگ ایران احتمالا یکی از محورهای مذاکرات ترامپ و شی خواهد بود.
رویترز گزارش داد انتظار میرود دو رهبر درباره جنگ ایران گفتوگو کنند، هرچند نشانه اندکی وجود دارد که پکن آماده باشد برای واداشتن جمهوری اسلامی به پذیرش خواستههای واشینگتن، فشار عمدهای بر تهران وارد کند.
این خبرگزاری همچنین بهنقل از منابع مطلع نوشت شی احتمالا از ترامپ خواهد خواست فروش تسلیحات آمریکا به تایوان را متوقف کند و چین در مقابل، پیشنهاد کمک برای اعمال فشار بر جمهوری اسلامی را مطرح کرده است.
با این حال، در سخنان علنی دو رهبر پیش از آغاز مذاکرات، اشاره مستقیمی به ایران، جنگ یا تنگه هرمز نشد. ترامپ و شی در این بخش عمدتا درباره تجارت، امنیت، هوش مصنوعی، مبارزه با مواد مخدر و روابط نظامی دو کشور صحبت کردند.
سکوت علنی دو رهبر درباره ایران در شرایطی است که گزارشهای تازهای از همکاری نهادها و شرکتهای چینی با جمهوری اسلامی در حوزههای نظامی و اطلاعاتی منتشر شده است.
والاستریت ژورنال دوم مهر گزارش داد دادههای گمرکی ایران نشان میدهد نهادهای چینی در ماههای اخیر محمولههایی شامل قطعات و مواد قابل استفاده در برنامههای پهپادی و موشکی جمهوری اسلامی به ایران فرستادهاند.
روابط اقتصادی و نظامی چین و جمهوری اسلامی سابقهای طولانی دارد، اما بهنوشته والاستریت ژورنال، پس از آغاز کارزار «فشار حداکثری» دولت ترامپ در سال ۱۳۹۷ گسترش یافت. تهران و پکن نیز در سال ۱۴۰۰ توافق راهبردی ۲۵ ساله امضا کردند.
پیشتر نیز والاستریت ژورنال به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش داده بود جمهوری اسلامی پیش از حمله موشکی ۲۶ تیر به پایگاه هوایی موفقالسلطی در اردن، تصاویر ماهوارهای با وضوح بالا را از نهادهای چینی تهیه کرده بود.
سه نظامی آمریکایی در این حمله کشته و چهار نفر دیگر زخمی شدند. با این حال ترامپ پس از انتشار این گزارش، در یکی از صحبتهای عمومی خود موضوع انتقال داده را کماهمیت خواند و گفت: «آنها اساسا همان کاری را میکنند که ما میکنیم. وقتی میگویند چین از ما جاسوسی میکند، میگویم درست است؛ ما هم از آنها جاسوسی میکنیم.»
تجارت و هوش مصنوعی در کانون مذاکرات
در مقابل، تجارت و هوش مصنوعی از موضوعاتی بودند که ترامپ و شی در نشست رسانهای پیش از جلسات غیرعلنی بر آنها تاکید کردند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، چهارشنبه اول مهر پس از گفتوگو با هه لیفنگ، معاون نخستوزیر چین، گفت دو کشور توافق کردهاند آتشبس تجاری خود را تا ۲۰ دی ۱۴۰۵ تمدید کنند.
این توافق افزایش تعرفههای متقابل را متوقف کرده بود؛ تعرفههایی که در اوج جنگ تجاری دو کشور از ۱۰۰ درصد نیز فراتر رفتند.
ترامپ صبح پنجشنبه دوم مهر نیز در تروث سوشال نوشت «ابرهوش» یکی از موضوعات اصلی گفتوگوها با شی خواهد بود، اما بار دیگر نشان داد تمایل چندانی به وضع مقررات تازه برای هوش مصنوعی ندارد.
رقابت آمریکا و چین در این حوزه همزمان ادامه دارد. واشینگتن محدودیتهایی بر صادرات برخی فناوریهای پیشرفته به چین اعمال کرده و پکن نیز کنترل خود بر صادرات برخی مواد راهبردی از جمله عناصر کمیاب را افزایش داده است.
تایوان؛ یکی دیگر از اختلافهای اصلی
تایوان نیز همچنان از حساسترین موضوعات در روابط دو کشور است. چین این جزیره دارای حکومت مستقل را بخشی از قلمرو خود میداند و خواهان توقف فروش تسلیحات آمریکا به تایپه است.
به گزارش رویترز، انتظار میرود شی در جریان این سفر از ترامپ بخواهد فروش تسلیحات به تایوان را بر مبنای توافقهای دو کشور در سال ۱۳۶۱ متوقف کند.
ترامپ پس از دیدار اردیبهشتماه خود با شی، بسته تسلیحاتی حدود ۱۴ میلیارد دلاری برای تایوان را بهطور متوقف کرد و آن را «اهرم بسیار خوبی برای مذاکره» خواند.
نمایش ثبات و نزدیکی در روابط دو قدرت
ترامپ شامگاه چهارشنبه اول مهر شخصا برای استقبال از شی به پایگاه مشترک اندروز رفت و از او روی فرش قرمز استقبال کرد.
این نخستین بار از سال ۱۳۹۴ بود که یک رییسجمهوری آمریکا برای استقبال از یک رهبر خارجی به این پایگاه رفت. در آن سال باراک اوباما در پایگاه اندروز از پاپ فرانسیس استقبال کرده بود.
دیدار واشینگتن در شرایطی برگزار شد که هر دو دولت بر حفظ ثبات روابط تاکید دارند، اما اختلافها بر سر تجارت، فناوری، تایوان و ایران همچنان پابرجاست و گزارشهای پیش از نشست از انتظار پایین برای دستیابی به توافقهای گسترده حکایت داشت.
بر اساس این دادهها، تولید ناخالص داخلی ایران در بهار نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۰.۱ درصد کاهش یافته و بهجز کشاورزی، تقریبا تمام بخشهای عمده اقتصاد کوچک شدهاند.
ارزش افزوده بخش استخراج نفت و گاز نیز به قیمتهای ثابت سال ۲۰۲۱، ۲۶.۴ درصد افت کرده و سهم این بخش از اقتصاد از ۲۶ درصد در بهار سال گذشته به ۲۱ درصد کاهش یافته است.
دادههای آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد ایران بین آوریل تا ژوئن، همزمان با فصل بهار، بهطور متوسط روزانه حدود ۲.۶ میلیون بشکه نفت خام تولید کرده که بیش از ۲۰ درصد کمتر از مدت مشابه سال گذشته است. تولید روزانه نفت در تابستان نیز بیشتر کاهش یافته و به حدود ۲.۳ میلیون بشکه رسیده است.
با توجه به اعمال محاصره دریایی ایران از سوی آمریکا از اواسط ژوئیه، انتظار میرود انقباض اقتصادی ایران در تابستان بهمراتب شدیدتر از بهار باشد.
افت شدید تولید و توزیع گاز
بر اساس آمار رسمی، ارزش افزوده بخش توزیع گاز ایران نیز در بهار، به قیمتهای ثابت سال ۲۰۲۱، بیش از ۲۱ درصد نسبت به سال قبل کاهش یافته است.
اسرائیل ۱۸ مارس تاسیسات فرآوری گاز پارس جنوبی را هدف قرار داد؛ میدانی که حدود ۷۰ درصد گاز ایران را تامین میکند.
مقامهای جمهوری اسلامی پس از این حملات برآوردهای متفاوتی از کاهش تولید ارائه کردهاند که از روزانه ۱۰۰ میلیون تا ۲۳۰ میلیون مترمکعب متغیر است. برآورد اولیه آژانس بینالمللی انرژی که در ماه مه منتشر شد، کاهش تولید گاز ایران را حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب در روز تخمین زده بود.
مرکز آمار میزان دقیق گاز توزیعشده در بهار امسال را اعلام نکرده است. با این حال، گزارش قبلی این مرکز نشان میداد ایران در بهار سال گذشته روزانه حدود ۷۲۶ میلیون مترمکعب گاز فرآوریشده تولید و وارد شبکه کرده بود.
با در نظر گرفتن کاهش ۲۱ درصدی ارزش افزوده این بخش به قیمت ثابت، برآورد میشود گاز عرضهشده به شبکه داخلی در بهار امسال حدود ۱۵۲ میلیون مترمکعب در روز کاهش یافته و به تقریبا ۵۷۳ میلیون مترمکعب رسیده باشد.
این کاهش در آستانه زمستان اهمیت ویژهای دارد. ایران در ماههای سرد با کسری شدید گاز روبهرو است و در دورههای اوج مصرف، این کمبود میتواند به روزانه ۲۵۰ میلیون مترمکعب برسد. دولت در سالهای گذشته برای پاسخ به افزایش مصرف خانگی ناچار شده است عرضه گاز به صنایع، نیروگاهها و مجتمعهای پتروشیمی را محدود کند.
افزایش صادرات به ترکیه با وجود کاهش عرضه داخلی
در همین حال، با وجود کاهش گاز واردشده به شبکه داخلی، ایران صادرات خود به یکی از دو مشتری خارجی گازش را افزایش داده است.
آمار نهاد تنظیم بازار انرژی ترکیه، EMRA، نشان میدهد صادرات گاز ایران به ترکیه در فاصله آوریل تا ژوئن ۲۷ درصد افزایش یافته و به روزانه ۳۰ میلیون مترمکعب رسیده است. ایران همچنین به عراق گاز صادر میکند، اما آمار قابل مقایسهای از صادرات به این کشور در همین دوره منتشر نشده است.
دو عامل میتواند افزایش صادرات به ترکیه را توضیح دهد. نخست اینکه مصرف داخلی گاز در ماههای گرم کمتر از پاییز و زمستان است. عامل دوم، احتمال کاهش شدید مصرف گاز صنایع و بخش پتروشیمی در نتیجه جنگ است.
بر اساس دادههای پیشین مرکز آمار، در بهار سال گذشته بخش پتروشیمی روزانه حدود ۸۲ میلیون مترمکعب و صنایع حدود ۳۹۷ میلیون مترمکعب گاز مصرف میکردند. مجموع مصرف این دو بخش حدود ۷۵ درصد فروش داخلی گاز را ــ بدون احتساب صادرات، تلفات انتقال و توزیع و گاز مورد استفاده برای فعالیت خود شبکه ــ تشکیل میداد. این رقم همچنین معادل حدود ۶۶ درصد کل گاز فرآوریشده تزریقشده به شبکه در آن فصل بود.
اسرائیل در جریان جنگ بخشهایی از مجتمعهای پتروشیمی عسلویه و ماهشهر را هدف قرار داد؛ تأسیساتی که در مجموع حدود ۷۰ درصد تولید پتروشیمی ایران را به خود اختصاص میدهند. مجتمعهای فولاد مبارکه و فولاد خوزستان نیز هدف قرار گرفتند که مجموعا حدود نیمی از فولاد ایران را تولید میکنند.
بر این اساس، احتمالا مصرف گاز این صنایع در جریان حملات و پس از آن بهشدت کاهش یافته و بخشی از گاز را برای صادرات آزاد کرده است.
زمستان؛ آزمون اصلی صادرات گاز ایران
این وضعیت با کاهش دما میتواند بهسرعت تغییر کند. مصرف گاز خانگی در پاییز تقریبا به دو برابر سطح بهار و تابستان میرسد و در زمستان بیش از سه برابر میزان مصرف در فصل گرم میشود.
بر اساس آمار مرکز آمار، خانوارها در زمستان گذشته ۴۹ درصد کل گاز مصرفی ایران را به خود اختصاص دادند.
در نتیجه، با کاهش تولید ناشی از آسیبهای جنگ و افزایش شدید تقاضای خانگی در ماههای سرد، هنوز مشخص نیست ایران بتواند در ماههای آینده همزمان با تامین نیاز داخلی، سطح کنونی صادرات گاز خود به ترکیه و عراق را نیز حفظ کند.
