رهبران کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در نشست خود در جده با طرح جمهوری اسلامی برای دریافت عوارض از عبور کشتیها در تنگه هرمز مخالفت کردند و در این موضوع با ایالات متحده همسو شدند.
خبرگزاری رسمی عربستان سعودی اعلام کرد در این نشست «موضوعات و مسائل مرتبط با تحولات منطقهای و بینالمللی و همچنین هماهنگی تلاشها برای پاسخ به آنها» مورد بررسی قرار گرفت.
این نشست نخستین گردهمایی شورای همکاری خلیج فارس از زمان آغاز جنگ حدود دو ماه پیش بود.
در پی برگزاری این نشست، روزنامه نیویورکپست بهنقل از منابع آمریکایی و منطقهای نوشت که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در سفر اخیر خود به عمان پیشنهادی را مطرح کرده بود که بر اساس آن، ایران و عمان کنترل تنگه هرمز را میان خود تقسیم کنند.
با این حال، بهنوشته نیویورکپست عمان که در هفتههای نخست جنگ هدف حملات جمهوری اسلامی قرار گرفته بود، این پیشنهاد را رد کرد؛ موضوعی که به گفته منابع آگاه، تهران را در تلاش برای اعمال حاکمیت بر این گذرگاه حیاتی نفتی با چالش مواجه کرده است.
یک منبع آگاه از تلاشها برای میانجیگری به این روزنامه گفت کشورهای خلیج فارس «ممکن است ببخشند، اما آنچه ایران انجام داده را فراموش نخواهند کرد».
او افزود این کشورها «هیچ علاقهای به پرداخت هزینه بازسازی ایران ندارند» و اجازه نخواهند داد تهران کنترل تنگه یا دریافت عوارض از کشتیها را در دست بگیرد.
کارشناسان نیز میگویند موضع عمان با دیدگاه دونالد ترامپ همسو است که تاکید کرده ایران نباید امکان دریافت عوارض یا کنترل تنگه هرمز را داشته باشد.
الکس پلیتساس، مقام پیشین پنتاگون، به نیویورکپست گفت: «کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از موضع دولت آمریکا حمایت میکنند و میگویند ایران نمیتواند تنگه هرمز را کنترل کند یا از آن عوارض دریافت کند یا هر زمان که بخواهد آن را ببندد.»
او افزود حملات جمهوری اسلامی به کشورهای خلیج فارس برای فشار بر آمریکا «نتیجه معکوس داشته» و روابط تهران با همسایگانش را «دههها به عقب برده است.»
به گفته این کارشناس، صبر کشورهای منطقه در حالی که تنگه همچنان بسته است و تهدید حملات بیشتر وجود دارد، رو به پایان است.
همزمان، مذاکرات میان ایران و آمریکا در اسلامآباد متوقف شده و چشمانداز پیشرفت در گفتوگوها نامشخص است.
در همین حال، قطر نیز خواستار پایان سریع جنگ شد، اما تأکید کرد این پایان باید پایدار باشد.
سخنگوی وزارت امور خارجه قطر گفت: «ما نمیخواهیم در آینده نزدیک شاهد بازگشت درگیریها در منطقه باشیم.»
او افزود: «ما نمیخواهیم شاهد یک درگیری منجمد باشیم که هر بار به دلایل سیاسی دوباره شعلهور شود.»
الکس پلیتساس، مقام پیشین پنتاگون و پژوهشگر شورای آتلانتیک، نیز گفت کشورهای شورای همکاری خلیج فارس از موضع دولت آمریکا حمایت میکنند که ایران نباید کنترل تنگه هرمز را در اختیار داشته باشد یا آن را ببندد.
او هشدار داد ادامه فشار یا حملات علیه کشورهای خلیج فارس میتواند بیپاسخ نماند.
همزمان، مذاکرات میان آمریکا و جمهوری اسلامی در اسلامآباد متوقف شده و قطر خواستار پایان سریع اما پایدار جنگ شده است.
سخنگوی وزارت امور خارجه قطر گفت: «ما نمیخواهیم در آینده نزدیک شاهد بازگشت درگیریها در منطقه باشیم.»
او افزود: «ما نمیخواهیم شاهد یک درگیری منجمد باشیم که هر بار به دلایل سیاسی دوباره شعلهور شود.»
ریچارد نفیو، که در دولت بایدن معاون نماینده ویژه در امور ایران بود و در دولت اوباما در شورای امنیت ملی و وزارت امور خارجه آمریکا فعالیت میکرد و بهعنوان معمار تحریمها شناخته میشود، در مقاله خود ابتدا به تناقضها در مواضع دولت ترامپ در قبال جمهوری اسلامی اشاره کرده و نوشته است که این مواضع از دعوت اولیه به قیام مردم ایران و تغییر رژیم، تا عقبنشینی از این هدف و تمرکز بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای متغیر بوده است.
بهنوشته نفیو، اگرچه ترامپ مدعی است با حذف رهبران قبلی به نوعی تغییر رژیم دست یافته، اما این برداشت نادرست است، زیرا رهبران جدید، که عمدتا از سپاه پاسداران هستند نهتنها میانهروتر نیستند، بلکه به همان اندازه یا حتی بیشتر تندرو، سرکوبگر در داخل و تهاجمی در خارج هستند.
او تاکید کرده که تجربههای تاریخی نشان دادهاند تغییر رژیم از طریق جنگ و بمباران بسیار دشوار و پرهزینه است و میتواند به بیثباتی گسترده منجر شود، همانطور که در عراق و لیبی رخ داد. با این حال، به باور نفیو، ادامه جنگ نیز راهحل مناسبی نیست. در عوض، تغییر واقعی باید از داخل ایران و بهدست مردم آن رخ دهد؛ مردمی که در سالهای اخیر بارها در اعتراض به سرکوب و مشکلات اقتصادی به خیابانها آمدهاند. بنابراین، سیاست آمریکا باید بهگونهای باشد که این فشار داخلی حفظ و حتی تقویت شود.
نفیو هشدار داده که هرگونه توافق صلح جامع که منجر به رفع گسترده تحریمها شود، حتی اگر شامل محدودیتهایی بر برنامه هستهای و نظامی جمهوری اسلامی باشد، میتواند به احیای رژیم و تقویت رهبران تندرو کمک کند.
بهنوشته ریچارد نفیو، چنین توافقی منابع مالی لازم را در اختیار حاکمیت قرار میدهد تا هم نارضایتیهای داخلی را مدیریت کند و هم قدرت خود را تثبیت کند. بهویژه، سپاه پاسداران که کنترل بخشهای کلیدی اقتصاد را در دست دارد، از این منابع برای گسترش نفوذ اقتصادی و سیاسی خود استفاده خواهد کرد.
در مقابل، او پیشنهاد کرده است که آمریکا باید به توافقهای محدودتر بسنده کند؛ توافقهایی که بر تداوم آتشبس، باز نگه داشتن تنگه هرمز و جلوگیری از اختلال در تجارت جهانی تمرکز دارند، بدون آنکه فشار اقتصادی بر حکومت ایران کاهش یابد. چنین رویکردی اگرچه ممکن است از نظر سیاسی برای ترامپ کمتر جذاب باشد، اما در بلندمدت مانع بازسازی توان نظامی جمهوری اسلامی و زمینهساز تضعیف رژیم خواهد شد.
نفیو سپس به ماهیت رهبری جدید در جمهوری اسلامی پرداخته و نوشته است که افراد کلیدی مانند احمد وحیدی، عباس عراقچی و محمدباقر قالیباف همگی سابقه طولانی فعالیت در سپاه دارند و بهطور ساختاری به حفظ نظام و مقابله با آمریکا متعهدند و اختلافات داخلی آنها بیشتر تاکتیکی است تا راهبردی. در نتیجه، هیچ نشانهای وجود ندارد که نشان دهد جمهوری اسلامی در حال حرکت به سمت اعتدال است.
در عین حال، این رهبران با همان مشکلات ساختاری پیشین مواجهاند: اقتصاد ضعیف، فساد گسترده، نارضایتی اجتماعی و فشار تحریمها. اعتراضات گسترده در سالهای اخیر نشاندهنده عمق این بحرانهاست. جنگ ممکن است بهطور موقت حس همبستگی ملی ایجاد کند، اما مشکلات بنیادی، از جمله کمبود خدمات عمومی مانند آب و برق و سوءمدیریت، را حل نمیکند و حتی میتواند آنها را تشدید کند.
نفیو همچنین به نقش سپاه در اقتصاد اشاره کرده و افزوده است که این نهاد، بهویژه از طریق قرارگاه خاتمالانبیا، کنترل بخش بزرگی از پروژههای بازسازی و صنعتی را در اختیار دارد. پس از جنگ، سپاه احتمالا از بازسازی زیرساختها برای افزایش قدرت اقتصادی و سیاسی خود استفاده خواهد کرد. علاوه بر این، دولت ایران ناچار خواهد شد بین بازسازی نظامی و بهبود خدمات اجتماعی یکی را انتخاب کند و به احتمال زیاد اولویت را به تقویت نظامی خواهد داد، که خود به افزایش نارضایتی داخلی منجر میشود.
بهنوشته نفیو، اگرچه رژیم ابزارهایی قوی برای سرکوب دارد، اما احساس ناامنی در میان رهبران آن افزایش یافته و تمایل به رسیدن به توافق صلح تا حدی ناشی از همین فشارهاست. با این حال، جنگ به تقویت انسجام درونی سپاه و حذف صداهای جایگزین منجر شده است.
در بخش دیگری از مقاله، نفیو تاکید کرده است که آمریکا نباید بهسرعت به سمت یک توافق جامع حرکت کند. هر دو طرح پیشنهادی، چه از سوی جمهوری اسلامی و چه از سوی ترامپ که شامل رفع گسترده تحریمها هستند، میتوانند فشار داخلی بر رژیم را کاهش دهند و به سپاه اجازه دهند کنترل بیشتری بر اقتصاد پیدا کند.
او همچنین نسبت به قابلیت راستیآزمایی تعهدات جمهوری اسلامی ابراز تردید کرده و افزوده که تهران میتواند بخشی از ذخایر اورانیوم غنیشده را پنهان کند، سانتریفیوژها را مخفی نگه دارد یا برنامههای موشکی و پهپادی خود را ادامه دهد. بنابراین، حتی تعهدات مربوط به باز نگه داشتن تنگه هرمز نیز ممکن است قابل اعتماد نباشند.
نفیو سپس نتیجه گرفته است که آمریکا باید تمرکز خود را بر اهداف محدود و فوری قرار دهد: باز نگه داشتن تنگه هرمز و جلوگیری از حملات منطقهای. این امر، بهنوشته نفیو میتواند از طریق توافقی ساده انجام شود که در آن آمریکا و متحدانش محاصره را کاهش دهند و جمهوری اسلامی نیز متعهد به باز نگه داشتن تنگه هرمز، همکاری در مینروبی و توقف حملات شود. چنین توافقی اگرچه شکننده است و مساله هستهای را حل نمیکند، اما از اختلال در تجارت جهانی جلوگیری میکند.
نفیو در عین حال تاکید کرده است که توافقهای بزرگتر، مانند محدود کردن برنامه هستهای و موشکی ایران، از نظر امنیتی اهمیت دارند و نمونهای از آن، توافق برجام در سال ۲۰۱۵ بود.
با این حال، او بر تفاوت شرایط کنونی با آن زمان تاکید کرده و افزوده که در آن دوره، تحریمها بهصورت هدفمند رفع شدند و سپاه همچنان تحت محدودیت باقی ماند، که حتی به تضعیف نسبی آن انجامید. اما خروج ترامپ از برجام و بازگشت تحریمهای گسترده باعث شد سپاه به بازیگر اصلی در اقتصاد تبدیل شود، زیرا توانایی دور زدن تحریمها را داشت.
از نگاه نفیو به همین دلیل، ایران امروز از نظر ساختار قدرت، برنامه هستهای و سطح نارضایتی اجتماعی با ایران سال ۲۰۱۵ متفاوت است و سیاست آمریکا نیز باید متناسب با این تغییرات تنظیم شود.
در نهایت، نفیو نتیجه گرفته است که بهترین راه برای تضعیف سپاه و تغییر واقعی، حمایت غیرمستقیم از فشارهای داخلی است. آمریکا باید از توافقی که به بقای رژیم کمک کند اجتناب کند، در عین حال امکان مذاکره را کاملا کنار نگذارد. اما معیارهای سختگیرانهای برای رفع تحریمها تعیین کند تا اطمینان حاصل شود که سود اصلی هر توافق نصیب رژیم، و بهویژه سپاه، نمیشود. تنها در چنین شرایطی است که مردم ایران میتوانند فرصتی واقعی برای تعیین سرنوشت خود داشته باشند.
