سارا خادم، استاد بزرگ شطرنج زنان، در واکنش به کشتار بیسابقه مردم ایران بهدست جمهوری اسلامی برای سرکوب انقلاب ملی ایرانیان، با ارسال بیانیهای سرگشاده به پدرو سانچس، نخستوزیر اسپانیا، خواستار پیشگامشدن اسپانیان در قطع ارتباط با جمهوری اسلامی شد.
خادم در توضیح نامه خود نوشت: «سکوت در برابر سرکوب، بیطرفی نیست. بیتفاوتی نسبت به رنج انسانی هرگز نباید به امر عادی تبدیل شود، زیرا سکوت به بیعدالتی اجازه تداوم میدهد. این بیانیه خطاب به نخستوزیر اسپانیا و به تمامی دولتهای دموکراتیکی است که همچنان روابط عادی خود را با نظامی که بر پایه خشونت و ترس شکل گرفته است، حفظ میکنند.»
او در ابتدا خطاب به سانچس نوشت: «نخستوزیر پدرو سانچس، ما پیشتر یکدیگر را ملاقات کردهایم. شما زمانی پرسیدید که چه کاری میتوانید برای من انجام دهید. در آن زمان، چیزی درخواست نکردم. امروز، درخواست من اقدام است، نه برای خودم، بلکه برای مردم ایران.»
استاد بزرگ شطرنج زنان، در این بیانیه نوشت: «جمهوری اسلامی دیگر بازتابدهنده اراده بخشهای بزرگی از جامعه خود نیست. اقتدار آن از طریق اعدامها، زندانهای خودسرانه و سرکوب نظاممند اعتراضات مسالمتآمیز حفظ میشود. زنان با فشار نهادی دائمی مواجهاند و اعتراض بهطور فزایندهای جرمانگاری میشود.»
خادم در ادامه نوشت: «در چنین شرایطی، ادامه روابط دیپلماتیک عادی پرسشی اجتنابناپذیر را مطرح میکند. دولتهای دموکراتیک چگونه میتوانند تعامل سیاسی را با تعهد خود به حقوق بشر، آزادی و کرامت انسانی سازگار کنند؟ اسپانیا، بهعنوان یک ملت دموکراتیک، این فرصت را دارد که با بازنگری در رویکرد خود و حمایت از فشارهای معنادار بر ساختارهای سرکوب، بدون آسیب رساندن به شهروندان بیگناه، رهبری اخلاقی نشان دهد.»
این شطرنجباز ایرانی مقیم اسپانیا در پایان نوشت: «تاریخ کسانی را که عمل میکنند، و همچنین کسانی را که سکوت را انتخاب میکنند، قضاوت خواهد کرد.»
روزنامه گاردین یکشنبه پنج بهمن بر اساس شهادت یک پزشک نوشت، سرکوب خونین اعتراضات مردمی شامگاه پنجشنبه ۱۸ دیماه آغاز شد.
این پزشک میگوید صدای تیراندازی در خیابانها بهوضوح شنیده میشد و همزمان اینترنت و ارتباطات تلفنی بهطور کامل قطع شده بود.
او که سابقه فعالیت در مناطق زلزله زده را دارد، وضعیت بیمارستانهای ایران در آن شب را «بدتر از هر منطقه جنگی» توصیف میکند.
این در حالی است که بر اساس بیانیه یکشنبه پنجم بهمن شورای سردبیری ایراناینترنشنال، ابعاد سرکوب اعتراضات مردمی در جریان انقلاب ملی ایران بسیار فراتر از برآوردهای اولیه بوده و شمار کشتهشدگان به بیش از ۳۶هزار و ۵۰۰ نفر رسیده است.
قطع ارتباطات و آغاز شلیک مستقیم
به گفته این پزشک، تا پیش از ساعت هشت شب پنجشنبه، تصاویر مجروحان با زخمهای ساچمهای از طریق واتساپ برای او ارسال میشد؛ زخمهایی که اگرچه دردناک و ترسناک بودند، اما قابل درمان محسوب میشدند.
اما با از کارافتادن اینترنت و تلفن همراه وضعیت بهسرعت تغییر کرد. از حدود ساعت ۸:۱۰ یا ۸:۲۰ شب، صدای شلیک گلوله، فریاد مردم و انفجار در خیابانها به وضوح شنیده میشد.
با رسیدن نخستین مجروحان به بیمارستان مشخص شد که نیروهای حکومتی دیگر از ساچمه استفاده نمیکنند، بلکه با گلوله جنگی به مردم شلیک میکنند؛ گلولههایی که از یک سوی بدن وارد و از سوی دیگر خارج میشدند.
بیمارستانها مناطق تلفات گسترده
این پزشک که جراح آسیبهای قفسه سینه و شکم است، میگوید اتاقهای عمل بهسرعت پر شد از بیمارانی که گلوله به شکم، لگن و سینهشان اصابت کرده بود؛ زخمهایی که تنها چند دقیقه با مرگ فاصله داشتند.
در بیمارستانی که معمولا دو عمل اورژانسی در یک شب انجام میشود، آن شب بین ساعت ۹ شب تا ۶ صبح حدود ۱۸ عمل جراحی انجام شد و با روشن شدن هوا، هنوز برخی بیماران روی تخت جراحی بودند.
به گفته او، بیمارستانها به مناطق «تلفات گسترده» تبدیل شدند. نه پزشک کافی وجود داشت، نه پرستار، نه متخصص بیهوشی، نه خون و نه زمان.
همچنین اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال از الگوی مشخص سرکوب پرده برمیدارد؛ از جمله اعدامهای بدون محاکمه، شلیک تیر خلاص به مجروحان و مداخله مستقیم نیروهای امنیتی در مراکز درمانی.
تصاویر رسیده به ایراناینترنشنال از سردخانهها نشان میدهد شماری از مجروحان در حالی هدف گلوله قرار گرفتهاند که تحت مراقبت پزشکی و همچنان به تجهیزات پایش علائم حیاتی متصل بودند.
صدای تیربار در خیابانهای تهران
بر اساس شهادت این پزشک در طول شب صدای سلاحهایی شنیده میشد که هیچگاه نباید در خیابانهای یک شهر استفاده شوند. او از شنیدن صدای تیربارهای سنگین دوشکا و مشاهده آنها بر روی وانتهای در حال حرکت در خیابانها سخن گفته است.
فضایی که او توصیف میکند، بیشتر به میدان نبرد شباهت دارد تا عملیات انتظامی. بهگفته این پزشک، آنچه در خیابانها جریان داشت دیگر «پلیس» نبود، بلکه شکل آشکاری از جنگ علیه مردم غیرنظامی بود.
زخمیها از مراجعه به بیمارستان هراس داشتند
این پزشک میگوید بسیاری از مجروحان از مراجعه به بیمارستان خودداری میکردند، زیرا نهادهای امنیتی با ارسال نامه رسمی خواستار مشخصات بیماران میشوند. روالی که در اعتراضات پیش از این نیز وجود داشته است.
افراد زیادی با این پزشک تماس میگرفتند و با رمز و اشاره صحبت میکردند، چون نگران شنود مکالمات بودند. تماسها تنها درباره معترضان نبود؛ درباره یک کودک ۱۶ ساله، مردی ۷۰ ساله و افراد از تمامی سنین بود.
او میگوید: «حتی لازم نبود تظاهرکننده باشی تا به تو شلیک شود؛ کافی بود آنجا باشی.»
شهرهای خونین
این پزشک در روز ۱۹ دی به یکی از شهرهای مرکزی ایران سفر میکند. به گفته او، همکارانش در بیمارستانهای آن شهر کوچک نیز از شبی «فاجعهبار» خبر دادهاند؛ در یکی از بیمارستانها، تنها در یک شب ۱۳عمل جراحی قفسه سینه و شکم انجام شده بود.
حتی بیمارستانهای خصوصی که معمولا هیچ مورد تیرخوردگی ندارند، مملو از مجروحان شده بودند.
این پزشک میگوید هیچ آمار دقیقی از شمار جانباختگان وجود ندارد، اما بر اساس ظرفیت تختها و تعداد بیمارستانها میتوان تخمین زد که ابعاد کشتار بسیار گسترده بوده است.
به باور او، در شهری با حدود دو میلیون نفر جمعیت ممکن است بیش از هزار نفر تنها در یک شب جان خود را از دست داده باشند.
او همچنین صحنهای را توصیف میکند که در جوی آب، نزدیک به یک لیتر خون جمع و رد خون چند متر روی زمین کشیده شده بود. نشانهای از اینکه برخی مجروحان حتی فرصت رسیدن به بیمارستان را پیدا نکردهاند.
جنایتی که در تاریکی رخ داد
این پزشک تاکید میکند که خشونت در شب ۱۸ دی با شلیکهای پراکنده آغاز شد، اما در شب ۱۹ دی به تیراندازی با اسلحه خودکار و گسترده تبدیل شد.
او گفت: «آنچه رخ داد شبیه میدان جنگ بود که داشت علیه غیرنظامیان اجرا میشد.»
او افزود قطع اینترنت، خاموشی ارتباطات، شمار بالای مجروحان و فرسودگی شدید کادر درمان، مجموعهای از شرایط را رقم زد که بخش بزرگی از این سرکوب خونین در تاریکی و بیخبری مطلق اتفاق افتاد.
ایراناینترنشنال در بیانیه یکشنبه خود با تاکید بر این یافتهها اعلام کرد آنچه در روزهای ۱۸ و ۱۹ دیماه رخ داد، یک جنایت گسترده و برنامهریزیشده به دستور شخص علی خامنهای، دیکتاتور تهران، است. جنایتی که اکنون از آن بهعنوان خونینترین قتلعام شهروندان در جریان تظاهرات خیابانی در یک بازه دو روزه در تاریخ جهان یاد میشود.
یک وکیل دادگستری با سابقه طولانی در پروندههای حقوق بشری به ایراناینترنشنال گفت: «تعداد مفقودین پس از تظاهرات میلیونی مردم از روز پنجشنبه بسیار بالاست.»
او افزود: «قطعا نمیتوانم آمار دقیقی بدهم، اما تعداد مراجعین به من و برخی همکارانم نشان میدهد این عدد میتواند به شکل غیرقابل باوری زیاد باشد.»
به گفته این وکیل، چند خانواده بهطور مستقیم به او مراجعه کردهاند که عزیزانشان در یکی از روزهای پنجشنبه، جمعه یا شنبه، ۱۸تا ۲۰دی، برای شرکت در اعتراضات یا حتی انجام اموری دیگر از خانه خارج شدهاند و پس از آن هیچ خبر یا اثری از آنها به دست نیامده است. او گفت اطلاعات این افراد نزد من محفوظ است.
این وکیل دادگستری همچنین گفت برای بررسی روند موجود، به مدت دو روز متوالی همراه یکی از این خانوادهها به کهریزک مراجعه کرده، اما هیچ اثری از مرد جوان این خانواده پیدا نشده است. به گفته او، مراجعه چندباره به دادسرای اوین، دادسرای جنایی تهران، زندان تهران بزرگ، کهریزک و سایر مراکز مرتبط بینتیجه بوده است.
او افزود که در تماس با سایر همکاران خود مطلع شده شمار مراجعان در شهرهای تهران، کرج، مشهد و کرمانشاه در خصوص مفقودیها بسیار زیاد است و تاکید کرد اطمینان دارد این وضعیت در شهرهای دیگر نیز رخ داده است.
پیشتر ایراناینترنشنال در روز ۲۹ دی گزارش داده بود که چند وکیل حقوق بشری با ابراز نگرانی از وضعیت بازداشتشدگان اعلام کردهاند قوه قضاییه اجازه اعلام وکالت برای بازداشتشدگان را نمیدهد و امکان برگزاری دادگاههایی شبیه محاکم صحرایی و صدور احکام فلهای اعدام و حبسهای طویلالمدت دور از ذهن نیست.
بر اساس آن گزارش، یک وکیل دادگستری در تهران گفته بود اتهامهای بازداشتشدگان نه به خود آنها و نه به خانوادههایشان اعلام میشود و اطلاعی از تعداد و محل نگهداری آنها در دست نیست.
همچنین یک وکیل دادگستری دیگر که او نیز سابقهای دیرینه در پروندههای حقوق بشری و بهویژه پیگیری وضعیت آسیبدیدگان و بازداشتشدگان جنبش زن، زندگی، آزادی دارد، گفت احتمال اعدام بیسر و صدای معترضان بازداشتی را دور از ذهن نمیداند.
او به ایراناینترنشنال گفت: «از میان خانوادههایی که به من مراجعه کردهاند، سه نفر هستند؛ یکی مردی حدودا ۲۴ساله، دیگری مردی ۴۱ساله و سومی دختری جوان در کرج، که خانواده، دوستان و همراهانشان به چشم خود دیدهاند در شامگاه پنجشنبه، ۱۸دی و همچنین شامگاه شنبه، ۲۰دی به دست ماموران امنیتی بازداشت شده، به خودروهای حمل بازداشتیها منتقل و از محل خارج شدهاند، اما در روزهای بعد پیکر بیجان آنها با جای گلوله در سر، در کهریزک و پزشکی قانونی کرج پیدا شده است.»
این وکیل دادگستری با اشاره به مواردی که به گفته او میتواند از شرایطی هولناک خبر دهد، افزود: «اوج تظاهرات مردم علیه حکومت در روزهای پنجشنبه و جمعه ۱۸و ۱۹دی بوده و با شدتی کمتر در روز شنبه ۲۰دی ادامه داشته است. منطقا پیکرهای بیجان باید تا دو یا سه روز بعد در کهریزک، کرج و شهرهای دیگر تجمیع شده باشد، اما بر اساس اطلاعات موثقی که به دست آوردهام، روز اول بهمن دستکم شش پیکر بیجان جدید به کهریزک و چهار پیکر به پزشکی قانونی کرج تحویل داده شده است.»
او افزود هر سه موردی که پیشتر به آنها اشاره کرده و شاهدانی برای بازداشتشان وجود داشته، در میان این پیکرهای بیجان در کهریزک و پزشکی قانونی کرج بودهاند.
این وکیل گفت مشخص نیست پیکرهای جدید توسط چه شخص، ارگان یا نهادی به پزشکی قانونی تحویل داده شده و همین موضوع به هولناکی ماجرا میافزاید.
این وکیل دادگستری اضافه کرد: «من پیش از این کشتار گسترده شاید برایم سخت بود که باورکنم، اما حالا و با توجه به هشدارهای ترامپ درباره توقف کشتار و اعدام، بعید نمیدانم زندانیان با روشهای مختلف، با دادگاهی غیابی و چنددقیقهای به اعدام محکوم شده و در همان مدت حکمشان اجرا شده باشد و پیکر آنها را بهعنوان کشتهشدگان تظاهرات جا زده باشند.»
شورای سردبیری ایراناینترنشنال روز یکشنبه، ۵ بهمن در بیانیه جدید خود اعلام کرد که بر اساس اسناد و روایتهای تازه، ابعاد خشونت نیروهای جمهوری اسلامی در جریان انقلاب ملی فراتر از برآوردهای اولیه بوده و بیش از ۳۶هزار و ۵۰۰ نفر به دستور علی خامنهای کشته شدهاند.
در این بیانیه به اعدامهای بدون محاکمه، شلیک تیر خلاص به مجروحان و مداخله نیروهای امنیتی در مراکز درمانی اشاره شده و آنچه رخ داده جنایتی فراگیر و برنامهریزیشده توصیف شده است.
در همان روز نیز گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه با وجود ثبت چندباره درخواست وکالت در سامانههای رسمی، هیچکدام پذیرفته نشده و دو نفر از موکلان پیشنهادی وکلا به اعدام محکوم شدهاند؛ گزارشهایی که در کنار روایتهای تازه از مفقودشدگان و تحویل پیکرهای بیجان، نگرانیها درباره سرنوشت بازداشتشدگان را افزایش داده است.
در همین ارتباط، یک وکیل دادگستری در مشهد نیز به ایراناینترنشنال گفت تعداد بازداشتشدگان بسیار زیاد است، اما به وکلا اجازه ثبت وکالت داده نمیشود.
او افزود: «تقریبا کسی را نمیشناسیم که موفق شده باشد برای اعضای بازداشتی خانواده خود وکیل بگیرد.»
این وکیل گفت: «به خانوادهها هم اطلاعی داده نمیشود که افراد بازداشتشده کجا نگهداری میشوند و این مساله، با توجه به تعداد زیاد مفقودشدگان، نگرانی از اینکه شاید آنها کشته شده باشند یا جانشان در بازداشتگاهها در خطر باشد را تشدید کرده است.»
او همچنین از پدیدهای تازه خبر داد و گفت: «اخیرا افرادی به من مراجعه کردهاند که روی خودروهای شخصیشان نوشتههایی دیدهاند با این مضمون که شما در اغتشاشات حاضر بودهاید و اگر در زمان مشخص به اداره اطلاعات، سازمان اطلاعات سپاه یا نهادهای قضایی مراجعه و خود را معرفی نکنید، اموالتان مصادره خواهد شد.»
به گفته این وکیل، مشخص نیست این اقدام خودسرانه و صرفا برای ارعاب است یا واقعا قصد اجرای چنین تهدیدهایی وجود دارد.
حریری یکشنبه پنجم بهمن هشدار داد این میزان دسترسی «بههیچ وجه پاسخگوی نیازهای تجار نیست».
او گفت: «از تمام اتاقهای بازرگانی اطلاع ندارم، اما در تهران و چند شهر مرکز استان، اینترنت چند سیستم را در اتاقهای بازرگانی آزاد گذاشتهاند. تجار باید برای استفاده از اینترنت ثبتنام کنند.»
رییس اتاق بازرگانی ایران و چین این شیوه دسترسی به اینترنت را «نامطلوب» دانست و افزود: «این میزان استفاده در حد چک کردن چند ایمیل کافی است.»
جمهوری اسلامی کمی پس از آغاز تظاهرات شامگاه ۱۸ دی که بهدنبال فراخوان شاهزاده رضا پهلوی برگزار شده بود، اینترنت را در سراسر ایران قطع کرد.
از آن زمان، دسترسی مردم ایران به جهان خارج بهطور گسترده مختل شده است. با این حال، گزارشها، تصاویر و ویدیوهایی که با دشواری از دیوار سانسور عبور کردهاند، تصویری هولناک از شدت و سازمانیافتگی کشتار شهروندان به دست میدهند.
شورای سردبیری ایراناینترنشنال پنجم بهمن در بیانیهای اعلام کرد ابعاد خشونت نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی در جریان انقلاب ملی فراتر از برآوردهای اولیه بوده و بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر در این سرکوب هدفمند به دستور علی خامنهای، دیکتاتور تهران، کشته شدهاند.
نتبلاکس، نهاد مستقل پایش وضعیت اینترنت در جهان، پنجم بهمن با انتشار پستی در شبکه اجتماعی ایکس یادآور شد ۴۰۰ ساعت از قطع اینترنت در ایران میگذرد.
این نهاد ۳۰ دی نیز اعلام کرده بود ترافیک موجود در برخی پلتفرمهای منتخب از شکلگیری یک راهبرد نوظهور در ایران بر اساس «فهرست سفید» حکایت دارد.
در آذرماه، افشای بهرهمندی برخی خبرنگاران، هنرمندان، فعالان سیاسی و چهرههای نزدیک به حکومت از «سیمکارت سفید» و «اینترنت طبقاتی»، بهدلیل وجود رانت و اعطای امتیازات ویژه، موجی از خشم و اعتراض را در میان افکار عمومی برانگیخت.
«۱۹۸۴ را بهصورت زنده میبینیم»
اظهارات رییس اتاق بازرگانی ایران و چین درباره دسترسی ۲۰ دقیقهای تاجران به اینترنت واکنشهای فراوانی را در شبکههای اجتماعی به دنبال داشته است.
کاربری با اشاره به این موضوع در ایکس نوشت: «دارند اینترنت رو طبقاتی و ایران رو کره شمالی میکنند.»
کاربر دیگری با نام «حسین» گفت: «کارهایی که این حکومت در حال انجام آن است، حتی خانواده کیم هم در کره شمالی نکرده است.»
کاربری با نام «امید» هشدار داد: «اینترنت وصل میشود، اما نه برای همه یکسان. ما به سمت اینترنت طبقاتی میرویم. یعنی اساتید دانشگاه، تجار و خبرنگاران مورد تایید به اینترنت باز با سطح دسترسی بالاتر وصل میشوند، اما مردم عادی در قفس شبکه ملی با دسترسی محدود به سایتهای داخلی و پیامرسانهای بومی باقی میمانند.»
کاربری با نام «صالح» نوشت: «وزارت صمت یک کیلو مدارک مختلف گرفته که به تجار دسترسی اینترنت طبقاتی بده... ۱۹۸۴ را بهصورت زنده میبینیم.»
اشاره او به رمان ۱۹۸۴ اثر جورج اورول، نویسنده بریتانیایی، است. در این رمان جامعهای تمامیتخواه به تصویر کشیده میشود که در آن، حکومت با نظارت دائمی، کنترل اطلاعات و محدود کردن دسترسی شهروندان، آزادی فردی را از میان میبرد و زندگی مردم را بهطور کامل زیر نظر میگیرد.
بیش از دو هفته است که کشور در دل سکوتی مهندسیشده فرو رفته و این سکوت همچنان ادامه دارد. اینترنت عمومی، بهعنوان زیربنای اصلی زندگی مدرن، به شایعات و قطعاتی گسسته فروکاسته شده است.
آنچه باقی مانده، تنها کانالهای مورد تایید حکومت است؛ شبکههای «سفید» گزینششدهای که عناصر حکومت را به یکدیگر متصل نگه میدارند و در همان حال، جامعه را از چرخه عادی حیات مدنی جدا میکنند.
از بیرون ایران، این وضعیت اغلب بهعنوان موج دیگری از ناآرامیها توصیف میشود. اما از درون، بیشتر به آغاز انقلابی میماند که بهای آن تاکنون جان هزاران نفر بوده است.
ایران یک کشتار را پشت سر گذاشته و وارد مرحله پساکشتار شده است؛ مرحلهای که در آن حکومت دیگر حتی تظاهر به خویشتنداری هم نمیکند؛ میکشد، دفن میکند، روایتها را بازمینویسد و ارتباط را قطع میکند.
خاموشی ارتباطات محصول جانبی بینظمی نیست؛ بخشی از سازوکار قدرت و سرکوب است. اعمال خشونت زمانی آسانتر میشود که ثبت آن دشوارتر باشد و انکار آن زمانی سادهتر است که شواهد دیر برسند، ناقص باشند یا بهکلی پاک شوند.
ایرانیان از داخل کشور با «برنامه» تماس میگیرند و پرسشی را مطرح میکنند که دیگر مفهومی انتزاعی ندارد و حالوهوای بازخواست و اتهام گرفته است: جهان دقیقا گمان میکند نظارهگر چه چیزی است؟
این تماسها به خطابه شباهت ندارند؛ بیشتر شبیه تقلا هستند، صداهایی بریدهبریده که با زحمت از دل سکوتی سنگین و ارتباطهایی ازهمگسیخته عبور میکنند.
علی از مازندران در تماس با «برنامه» خطاب به نیروهای سرکوب جمهوری اسلامی گفت: «لازم نیست سلاحتان را زمین بگذارید. هیچکس از شما نمیترسد.»
او این جمله را دوباره میگوید؛ نه برای نمایش شجاعت، بلکه بهعنوان یک واقعیت. از نگاه او، ترس دیگر محور اصلی تحولات در ایران نیست.
پوریا در تماسی از شیراز گفت معترضان حتی یک مجروح را رها نکردند و اجازه ندادند کسی جا بماند یا از قلم بیفتد.
زبان او عملیاتی و تقریبا لجستیکی است. از مرزی اخلاقی سخن میگوید: هیچکس را پشت سر نگذارید.
بهرام، از محلهای کارگری در جنوب تهران، توضیح داد چرا به خیابان آمده: «برای کشورم و برای فرزندانم.» این سخن موضعی ایدئولوژیک نیست؛ نگاهی میاننسلی است.
مهسا، از نجفآباد، خواستهای سادهتر مطرح کرد: «میخواهم داستان شهرم را بگویم.» همین مطالبه اکنون خود یک اتهام است. در ایران امروز، روایت داستان یک مکان میتواند عملی سرکشانه باشد.
از بندرعباس، خشم آلیا کنترلشده و به دور از احساساتگرایی است. «فکر کردید ما میترسیم. نمیترسیم. ما خشمگین هستیم و منتظریم.» جمله را تکرار میکند تا تاکیدش روشنتر شود: «آنها فکر میکنند ما میترسیم. نمیترسیم. ما خشمگین هستیم و منتظریم.» او دلجویی نمیخواهد؛ میخواهد صدایش شنیده شود.
این صداها وجهی مشترک دارند که در نظامهای اقتدارگرا بهندرت دیده میشود. ساده و بیآرایشاند. بهدنبال صحنهسازی نیستند. فقط بر ثبت شدن پافشاری میکنند.
قدرت نامها
این اصرار، یادآور زندگی رها بهلولیپور است؛ دانشجویی که ۱۸ دی در نزدیکی میدان فاطمی تهران با شلیک نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی کشته شد.
رها که همچون نامش «آزاد» بود، بر اساس آنچه از فعالیتهایش در شبکههای اجتماعی به جا مانده، به هنر و موسیقی علاقه داشت.
او نه سازماندهنده اعتراضات بود و نه چهرهای شناختهشده. شعاری در دست نداشت و به هیچ جریان یا جناحی وابسته نبود. در چارچوب یک فرهنگ سیاسی مبتنی بر دشمنسازی مداوم، رها نمونهای از یک شهروند عادی و غیراستثنایی به شمار میآمد.
رها بهخاطر اعمال قدرت یا طرح مطالبهای سیاسی جان خود را از دست نداد؛ او کشته شد، چون شیوهای از زیستن را نمایندگی میکرد که حکومت یاد گرفته از آن بترسد.
نسل او در پی ژستهای قهرمانانه یا اسطورههای فداکارانه نیست. این نسل چیزی آرامتر و در عین حال دشوار برای سرکوب میخواهد: حق زندگی عادی با کرامت، پیوستگی و توجه. حق نفس کشیدن بینیاز از اجازه. حق اندیشیدن به فردا، بیآنکه مجبور به توضیح باشد.
او هیچ مانیفستی از خود به جا نگذاشت. آنچه باقی مانده، پارههایی پراکنده است؛ تاملات کوتاه و سطرهایی که با دقت انتخاب شدهاند.
زبان او همواره به دغدغههای ابتدایی بازمیگردد: نفس کشیدن، ادامه دادن، فردا. حتی زمانی که از ترس سخن میگوید، بزرگنمایی نمیشود. نوشتارش سنجیده و شفاف است. اگر این زبان سیاسی باشد، در بنیادیترین معنا سیاسی است؛ بر این نکته پافشاری میکند که زنده بودن موضوعی قابل مذاکره نیست.
یک نکته تعیینکننده وجود دارد. رها نامها را مینوشت. نام بازداشتشدگان و ناپدیدشدگان را ثبت میکرد. او آدمها را بهعنوان انسان ثبت میکرد، نه بهصورت مفاهیم انتزاعی.
او میدانست سرکوب چگونه آغاز میشود: نه با گلوله، بلکه با حذف. خشونت زمانی آسانتر میشود که نامها ناپدید شوند و افراد به عدد تقلیل پیدا کنند.
به همین دلیل است که صدای مردم داخل ایران از اهمیت برخوردارند. آنها خطرناکترین چیزی را تولید میکنند که حکومتی مانند جمهوری اسلامی میتواند با آن روبهرو شود: اسناد، نامها، مکانها، توالی زمانی رویدادها.
روایت حرکت ترس در محلات شهر و البته نوعی همبستگی که سریعتر از آن پیش میرود؛ غریبههایی که همدیگر را از موقعیت خطر بیرون میکشند؛ مغازهدارانی که درها را میبندند؛ خانوادههایی که دست به ریسکهایی میزنند که در یک جامعه عادی حتی قابل تصور نیست.
نوید، پزشک ساکن تهران، وضعیت بیمارستانهایی را توصیف کرد که زیر فشار فروپاشیدهاند: حضور نیروهای امنیتی در بخشها، خانوادههایی که برای دسترسی به کوچکترین خبری از عزیزان خود سرگرداناند، و کارکنانی که فراتر از فرسودگی جسمی، به مرز آسیب اخلاقی رانده شدهاند.
سخن او رنگ ایدئولوژیک ندارد. بیشتر به صدای کسی میماند که تقلا میکند در دل نظامی که انسانیت را تنبیه میکند، انسان باقی بماند.
ابهام بهمثابه استتار
اعداد نه بهصورت آمار قطعی، بلکه در قالب برآورد مطرح میشوند. برخی برآوردها از احتمال فراتر رفتن شمار کشتهشدگان از ۲۰ هزار نفر سخن میگویند.
اینکه رقم نهایی کمتر باشد یا بیشتر، موضوعی است که تاریخنگاران و دادستانها به آن خواهند پرداخت. اما مساله اصلی سادهتر و عمیقتر است: حکومت شمارش را به امری خطرناک تبدیل کرده و سپس از همین ابهام بهعنوان پوشش استفاده میکند.
دوران «پس از کشتار جمعی» به همین معناست. مساله تنها کشتار انسانها نیست؛ بلکه خود اثبات این کشتار به میدان دوم نبرد تبدیل میشود.
دیگر در صدای مردم شوک شنیده نمیشود. آنچه شنیده میشود، فرسودگی است؛ فرسودگی ناشی از تکرار و قابلپیشبینی بودن خشونت.
ایران امروز تنها با یک بحران درونی مواجه نیست. زمانی که یک حکومت مردم خود را همچون نیرویی متخاصم تلقی میکند، پیامدها در مرزها متوقف نمیشوند. این وضعیت به بیرون گسترش مییابد: از مسیر جابهجاییهای اجباری و پناهجویی، بیثباتی منطقهای، و الگویی که دیگر حکومتها در سکوت آن را رصد میکنند.
تماسها با «برنامه» همچنان ادامه دارند؛ نه از این رو که یک خط تلفن بتواند دستگاه امنیتی را شکست دهد، بلکه چون تاریخ را کسانی مینویسند که اصرار دارند بهعنوان انسان به رسمیت شناخته شوند.
