کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، روز شنبه در مسیر سفر به اجلاس گروه هفت در کانادا به خبرنگاران اعلام کرد که بریتانیا در حال انتقال تجهیزات نظامی بیشتر از جمله جنگندهها به خاورمیانه است تا در شرایط اضطراری از ثبات منطقه حمایت کند.
به گفته سخنگوی نخستوزیر بریتانیا، آمادهسازی برای این استقرار جدید از صبح جمعه و زمانی آغاز شد که مشخص شد اوضاع منطقه رو به وخامت گذاشته است.
همچنین تعدادی هواپیمای سوخترسان از پایگاههای بریتانیا اعزام شدهاند و جنگندههای بیشتری نیز به منطقه فرستاده خواهند شد.
منبع مطلع اسرائیلی که خواست نامش فاش نشود، شنبه ۲۴ خرداد به ایراناینترنشنال گفت در هر وضعیتی که جمهوری اسلامی، غیرنظامیان را هدف قرار دهد - همانطور که شب گذشته رخ داد - اسرائیل برای ترسیم یک مرز مشخص، واکنش نشان خواهد داد.
این مقام اسرائیلی تاکید کرد: «حتی در چنین مواردی، اسرائیل غیرنظامیان ایرانی را هدف قرار نخواهد داد.»
بر اساس گزارش رسانههای اسرائیلی، حملات جمهوری اسلامی به اسرائیل تاکنون دستکم سه کشته و دهها زخمی برجا گذاشته است.
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، در واکنش به این حملات گفت که جمهوری اسلامی از خط قرمزها عبور کرده و هزینه سنگینی برای حمله به مناطق جمعیتی و غیرنظامی اسرائیل خواهد داد.
همزمان شش مقام ارشد جمهوری اسلامی و دو عضو سپاه پاسداران به روزنامه نیویورکتایمز گفتند که حکومت ایران انتظار حمله پیش از دور جدید مذاکرات هستهای در عمان را نداشت و همین محاسبه اشتباه، زمینهساز آسیب گسترده در حملات هوایی اسرائیل شد.
از سوی دیگر سایت حقوق بشری هرانا گزارش داد حملات هوایی ارتش اسرائیل به ایران، دستکم ۱۲ استان را در بر گرفته و علاوه بر اهداف نظامی، مناطق مسکونی و غیرنظامی نیز در این حملات آسیب دیدهاند.
مناطق مسکونی آسیبدیده اغلب سازمانی هستند.
بر اساس گزارش هرانا، بهدنبال این حملهها تاکنون دستکم ۱۴۶ نفر کشته و ۵۳۲ تن زخمی شدهاند که در میان کشتهشدگان، دستکم ۳۵ زن و کودک شناسایی شدهاند.
بنا بر گزارش هرانا، حملات اسرائیل طی ۲۴ ساعت نخست در استانهای آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، اردبیل، اصفهان، ایلام، تهران، خوزستان، فارس، کردستان، کرمانشاه، مرکزی و همدان، گزارش شد.
در این گزارش آمده است که موشکهای بالستیک، موشکهای کروز هواپرتاب و پهپادهای انتحاری از عمده سلاحهای بهکاررفته توصیف شدهاند؛ با این حال، مقامهای اسرائیلی تاکنون جزییاتی از سلاحهای به کار رفته در عملیات نظامی خود را منتشر نکردهاند.
هرانا با اشاره به اینکه بهدنبال این حملات، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت مسعود پزشکیان اعلام کرده «بهدلیل شرایط ویژه کشور» اینترنت را بهطور موقت محدود و پیامرسان واتساپ را که دیماه ۱۴۰۳ رفع فیلتر شده بود، دوباره مسدود کرده است، نوشت: «این اقدام، فعالیت رسانههای مستقل، انتقال دادههای امدادی و دسترسی فوری به اطلاعات را با مشکل جدی روبهرو کرده است.»
حملات هوایی ارتش اسرائیل به مناطق مختلف ایران که فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، دستاندرکاران برنامه اتمی و مراکز نظامی جمهوری اسلامی را هدف قرار داد، از بامداد جمعه ۲۳ خرداد آغاز شد.
بیبیسی جهانی جمعه ۲۳ خرداد در گزارشی نوشت بهای فعلی نفت برنت همچنان حدود ۱۰ درصد پایینتر از سال گذشته و بسیار کمتر از اوج تقریبی ۱۳۰ دلاری آن در سال ۲۰۲۲ پس از حمله روسیه به اوکراین است.
همزمان کارشناسان بازار نفت نسبت به تاثیر احتمالی افزایش قیمت نفت بر نرخ تورم جهانی هشدار دادهاند.
به گفته این کارشناسان، قیمت نفت همیشه در واکنش به رویدادهای ژئوپولیتیکی بزرگ و وضعیت اقتصاد جهانی بالا و پایین میشود و افزایش فعلی قیمتها غیرمنتظره نیست. با این حال، قیمت نفت برنت هنوز حدود ۱۰ درصد کمتر از یک سال پیش است.
دیوید آکسلی از موسسه کپیتال اکونومیکس به بیبیسی جهانی گفت: «به طور تقریبی، هر ۱۰ دلار افزایش در بهای نفت میتواند هفت پنس به قیمت هر لیتر بنزین اضافه کند.»
با این حال، او تاکید کرد که این موضوع تنها مربوط به نفت نیست، زیرا افزایش قیمت گاز نیز نقش مهمی در شوکهای قیمتی مشابه دارد.
آیا قیمت بنزین و سایر کالاها هم بالا میرود؟
افزایش قیمت عمدهفروشی نفت خام معمولا ابتدا در قیمت بنزین خود را نشان میدهد. اما انرژی گرانتر به شکل گستردهتری باعث افزایش قیمت همهچیز، از کشاورزی تا تولید صنعتی میشود.
در حوزه مواد غذایی، انرژی گرانتر میتواند هزینههای استفاده از ماشینآلات کشاورزی، حملونقل محصولات، فرآوری و بستهبندی را بالا ببرد؛ در نتیجه، قیمتها در فروشگاهها افزایش مییابد.
با این حال، چنین تاثیری فقط در صورتی رخ میدهد که قیمت انرژی برای مدتی طولانی بالا باقی بماند. حتی در مورد بنزین و گازوئیل هم، افزایش قیمت نفت خام تاثیر محدودی دارد.
قیمت گاز نیز پس از حملات شبانه افزایش یافته، اما به گفته آکسلی، به دلیل نقش نهادهای نظارتی و سازوکار قیمتگذاری، تاثیر آن بر قبضهای خانگی بهتدریج و با تاخیر خواهد بود.
ریچارد برونز، مدیر بخش ژئوپلیتیک در شرکت تحقیقاتی انرژی اسپکتس، هم به بیبیسی جهانی گفت: «وضعیت فعلی بسیار مهم و نگرانکننده است، اما ممکن است به اندازه جنگ اوکراین یا بحرانهای پیشین خاورمیانه تاثیرگذار نباشد.»
او افزود: «مسئله کلیدی این است که آیا تنش میان ایران و اسرائیل ادامه مییابد، کشورهای دیگر منطقه وارد درگیری میشوند، و آیا ایالات متحده برای کاهش تنش وارد عمل خواهد شد یا نه.»
برونز تاکید کرد که اصلیترین نگرانی مربوط به احتمال مختلشدن مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز است؛ آبراهی که حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند.
به گفته او، «این تنگه یک گلوگاه حیاتی برای بازار جهانی نفت است» و هرگونه تهدیدی علیه آن، حتی اگر احتمال وقوع آن پایین باشد، میتواند قیمتها را بالا ببرد.با این حال، در غیاب اختلال واقعی در صادرات، تحلیلگران بعید میدانند که قیمت نفت در سطح بالا باقی بماند.
محمد العریان، مشاور ارشد اقتصادی در شرکت آلیانز، هم در گفتوگو با بیبیسی جهانی هشدار داد: «این تنش میتواند یک شوک منفی در زمان نامناسب برای اقتصاد جهانی باشد. این یک ضربه دیگر به ثبات نظم اقتصادی جهانی تحت رهبری آمریکا در زمانی است که پرسشهای زیادی درباره آن وجود دارد.»
به گفته او، اگر بهای نفت به بیش از ۱۰۰ دلار بازگردد، این افزایش میتواند به میزان یک درصد به نرخ تورم در اقتصادهای پیشرفته اضافه کند و تلاش بانکهای مرکزی برای کاهش نرخ بهره را دشوارتر کند.
با این حال، دیوید آکسلی تاکید کرد که چنین سناریویی بعید است: «بیثباتی در خاورمیانه چیز جدیدی نیست. در یک هفته آینده ممکن است همه چیز به پایان برسد.»
بر پایه این تحلیل که جمعه ۲۳ خرداد منتشر شد، این حملات که برخلاف درخواستهای صریح دونالد ترامپ انجام شد، واشینگتن را در موقعیت دشواری قرار داده و تلاشهای دیپلماتیک رییسجمهوری آمریکا برای مذاکره با ایران را با شکست مواجه کرده است.
گاردین همچنین نوشت که حملات اسرائیل منطقه را در آستانه درگیری جدید و خطرناکی قرار داده و نشاندهنده ضعف ترامپ در کنترل بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل است.
مقامات ارشد آمریکا در واکنش فوری به این حملات، اعلام کردند واشینگتن هیچ نقشی در عملیات اسرائیل علیه ایران نداشته و این اقدام کاملا یکجانبه بوده است.
واکنش واشینگتن
واکنش فوری واشینگتن نشان از تعجب مقامات آمریکایی داشت. آنها در حالی که هنوز اثرات حملات بر تهران مشخص نشده بود، عملیات اسرائیل را «یکجانبه» خواندند و ایران را از هرگونه تلافی علیه منافع آمریکا برحذر داشتند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در بیانیهای تاکید کرد: «اسرائیل امشب اقدام یکجانبهای علیه ایران انجام داد. ما در حملات علیه ایران مشارکت نداریم و اولویت اصلی ما محافظت از نیروهای آمریکایی در منطقه است.»
وزیر خارجه آمریکا افزود: «اسرائیل اعلام کرده این اقدام را برای دفاع از خود ضروری میداند. رییسجمهور ترامپ و دولت، همه تدابیر لازم را برای حفاظت از نیروهایمان اتخاذ کردهاند. اجازه دهید به صراحت بگویم: ایران نباید منافع یا پرسنل آمریکا را هدف قرار دهد.»
تضاد در موضع آمریکا
مقامات واشینگتن و تحلیلگران انتظار داشتند اسرائیل حداقل تا زمان اتمام تلاشهای آمریکا برای مذاکره با ایران از حمله خودداری کند.
به گزارش والاستریت ژورنال، ترامپ در تماس تلفنی دوشنبه ۱۹ خرداد از نتانیاهو خواسته بود به ایران حمله نکند اما آمریکا از چهارشنبه، شروع به خارج کردن پرسنل غیرضروری از سفارتخانهها و پایگاههای خاورمیانه کرد که در بُرد حمله ایران قرار دارند.
ویلیام وکسلر، مدیر ارشد مرکز رفیق حریری و برنامههای خاورمیانه در شورای آتلانتیک، گفت: «در موضع آمریکا درهم ریختگی آشکار وجود دارد و تفاوتهایی بین موضع ایالات متحده و اسرائیل مشاهده میشود.»
او افزود بعید است که نتانیاهو در صورت دریافت چراغ قرمز صریح از دولت ترامپ، این حمله را انجام داده باشد اما کاخ سفید به سرعت از این حمله فاصله گرفت و همچنین اشارهای به مشارکت در دفاع از اسرائیل در مقابل حمله احتمالی ایران نکرد.
تناقض در اظهارات
گاردین نوشت سردرگمی در موضع آمریکا زمانی بیشتر شد که رسانه اسرائیلی نزدیک به دولت نتانیاهو اعلام کرد حملات با هماهنگی کامل واشینگتن انجام شده است.
این موضوع در حالی مطرح شد که استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ در خاورمیانه، قرار بود یکشنبه برای ششمین دور گفتوگوها با ایران به مسقط، پایتخت عمان سفر کند.
این مذاکرات به عنوان آخرین فرصت حل دیپلماتیک بحران تلقی میشد.
زمانبندی حملات نیز جای تعجب داشت.
اسرائیل تنها ساعاتی پس از درخواست علنی ترامپ برای خودداری از حمله، عملیات نظامی خود را آغاز کرد.
رییسجمهوری آمریکا پیش از این هشدار داده بود که چنین اقدامی مذاکرات را نابود خواهد کرد.
ترامپ پنجشنبه در کاخ سفید تاکید کرد: «دوست دارم از درگیری دوری کنم. ما تقریبا به توافق مناسبی رسیدهایم. ترجیح میدهم به توافق برسیم. تا زمانی که امیدی به توافق وجود دارد، نمیخواهم آنها وارد عمل شوند چون این کار همه چیز را خراب میکند.»
انتقادات از سیاست آمریکا
برخی منتقدان معتقدند بحران فعلی ریشه در کنار گذاشته شدن توافق هستهای با ایران موسوم به «برجام» در دولت اول ترامپ دارد و این امر احتمال بروز درگیریهای نظامی را افزایش داده است.
سناتور کریس مورفی درباره حمله اسرائیل گفت که این اقدام برای خراب کردن مذاکرات ترامپ با ایران انجام شد و نشاندهنده کمبود احترام جهانی به رییسجمهوری آمریکا است.
او افزود: «این بحرانی است که ترامپ و نتانیاهو خود آن را ایجاد کردهاند و اکنون منطقه در آستانه ورود به یک درگیری جدید و مرگبار قرار گرفته است.»
سناتور مورفی همچنین تاکید کرد اگر ترامپ و نتانیاهو آمریکا را از توافق هستهای خارج نکرده بودند، ایران امروز تا این اندازه به دستیابی به سلاح هستهای نزدیک نبود.
بر پایه این گزارش، این اقدام ضربهای راهبردی و سنگین به رژیم جمهوری اسلامی و نیروی هوافضای سپاه پاسداران وارد کرد.
مقام اسرائیلی که نخواست نامش فاش شود، جمعه ۲۳ خرداد اعلام کرد موساد، مشابه عملیات معروف «پیجر» که برای مختلسازی سامانههای ارتباطی حزبالله انجام شد، توانست در یک روند بلندمدت، نیروی هوافضای سپاه پاسداران را فریب داده و یکی از حساسترین و حیاتیترین سامانههای رژیم ایران را مختل کند.
این موفقیت از طریق شرکتهای پوششی بینالمللی، جمعآوری اطلاعات دقیق، قاچاق قطعات به داخل ایران و همچنین قابلیت فعالسازی از راه دور با فاصلهای نزدیک به دو هزار کیلومتر حاصل شده است.
عملیات در پایگاه اسپادجاباد
در عملیات دیگری، موساد موفق شد پرتابگرهای موشک زمین به زمین در پایگاه «اسپادجاباد» واقع در نزدیکی تهران را با استفاده از پهپادهای انفجاری از کار بیندازد.
این اقدام، مشابه حملات پهپادی اوکراین به پایگاههای هوایی در خاک روسیه بوده و با استقرار پهپادها در نزدیکی پایگاههای نظامی ایران و فعالسازی آنها به وسیله نیروهای آموزشدیده، صورت گرفته است.
در سومین عملیات در عمق خاک ایران نیز موشکهای هدایتشونده دقیق، سامانههای پدافند هوایی ایران را در چندین نقطه در منطقه تهران هدف قرار دادند.
این عملیات که اسرائیل مدتها برای آن در حال برنامهریزی بوده است، شامل شناسایی دقیق مکان سامانههای پدافندی ایران، قاچاق موشکهای دقیق به داخل مرزهای ایران و ایجاد توانایی لازم برای شلیک و اصابت به اهداف در داخل خاک ایران بوده است.
این مقام اسرائیلی تاکید کرد مجموعه عملیات اسرائیل نهتنها زیرساختهای موشکی جمهوری اسلامی را تضعیف کرده، بلکه نشاندهنده نفوذ عمیق موساد در ساختارهای امنیتی و نظامی ایران است.
از ساعات ابتدایی بامداد جمعه ۲۳ خرداد، مقامات غربی و کشورهای منطقه، مواضع خود را در قبال حمله اسرائیل به نقاط مختلفی در ایران مطرح کردند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده، با بیان اینکه اسرائیل «بهطور یکجانبه» دست به اقدام نظامی زده است، گفت: «ما در این حملات نقشی نداریم و اولویت نخست ما حفاظت از نیروهای آمریکایی در منطقه است.»
او تاکید کرد: «اجازه دهید روشن بگویم: ایران نباید منافع یا نیروهای آمریکایی را هدف قرار دهد.»
روسیه- وزارت خارجه روسیه حملات اسرائیل به ایران و تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی را «بیدلیل و ناقض منشور سازمان ملل» دانست.
این وزارتخانه جمعه ۲۳ خرداد در بیانیهای اعلام کرد: «حملات نظامی بیدلیل به کشوری دارای حاکمیت که عضو سازمان ملل متحد است، همچنین به شهروندان، شهرهای غیرنظامی و زیرساختهای انرژی هستهای آن، بهشدت غیرقابل قبول است.»
چین- لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، ضمن ابراز «نگرانی عمیق» در مورد حملات بامداد جمعه، آن را «نقض حاکمیت» جمهوری اسلامی دانست و محکوم کرد.
علاوه بر این، چین برای کاهش تنشها ابراز تمایل کرد.
سخنگوی وزارت خارجه چین گفت پکن از همه طرفها میخواهد برای ارتقای صلح و ثبات منطقهای و جلوگیری از تشدید بیشتر تنشها، اقدامات بیشتری انجام دهند.
بریتانیا- کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، گزارشها درباره حملات را «نگرانکننده» توصیف کرد و از همه طرفها خواست فورا از تنشها بکاهند.
او گفت: «اکنون زمان خویشتنداری، آرامش و بازگشت به دیپلماسی است.»
آلمان- فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، در بیانیهای اعلام کرد بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، صبح روز حمله در یک تماس تلفنی، او را از حمله به جمهوریاسلامی مطلع کرده است.
در این بیانیه آمده است که اسرائیل «حق دفاع از خود» را دارد و جمهوریاسلامی نباید به توسعه سلاح هستهای دست یابد. با این حال، مرتس از دو طرف خواست از تشدید تنشها خودداری کنند.
در این بیانیه همچنین آمده است که مرتس جلسهای با کابینه امنیتی برگزار کرده که در آن، تصمیم به اتخاذ تمامی اقدامات احتیاطی لازم برای حفاظت از شهروندان آلمانی در اسرائیل، ایران و سایر نقاط منطقه گرفته شده و همچنین تدابیر امنیتی برای حفاظت از مراکز یهودی و اسرائیلی تقویت شده است.
فرانسه- کاخ الیزه اعلام کرد امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، جمعه نشست ویژه دفاعی برای بررسی حملات اسرائیل به جمهوری اسلامی برگزار خواهد کرد.
استرالیا- پنی ونگ، وزیر خارجه استرالیا نیز با ابراز نگرانی شدید از تشدید درگیری بین اسرائیل و جمهوری اسلامی، از طرفین خواست از «لفاظیها» و اقدامتی که بر شدت تنش میافزایند خودداری کنند.
ونگ تاکید کرد: «همه ما از تهدیدی که برنامه هستهای و موشکی جمهوری اسلامی متوجه صلح و امنیت بینالمللی میکند، آگاهیم و از طرفها میخواهیم گفتوگو و دیپلماسی را در اولویت قرار دهند.»
ژاپن- تاکشی ایوایا، وزیر خارجه ژاپن، از «استفاده از زور»، در زمانی که تلاشهای دیپلماتیک از جمله مذاکرات میان ایالات متحده و جمهوری اسلامی برای «حل مسالمتآمیز» پرونده هستهای در جریان بوده است، ابراز تاسف کرد.
او تاکید کرد: «دولت ژاپن این اقدام [حملات شب گذشته اسرائیل] را که موجب تشدید اوضاع شده، قویا محکوم میکند.»
کشورهای منطقه
عمان، میانجی مذاکرات هستهای ایران و آمریکا، حملات بامداد جمعه را تشدیدی خطرناک و بیپروایانه دانست و آن را «نقض آشکار منشور سازمان ملل و اصول حقوق بینالملل» توصیف کرد.
این کشور تاکید کرد که «چنین رفتار تهاجمی و مداومی» غیرقابلقبول است و صلح و امنیت منطقهای را بیش از پیش در معرض تهدید قرار میدهد.
مسقط اعلام کرد: «سلطنت عمان، اسرائیل را مسئول این تشدید تنش و پیامدهای آن میداند.»
عربستان سعودی اعلام کرد این کشور حملات آشکار اسرائیل به جمهوری اسلامی، «کشور اسلامی برادر» را قویا محکوم میکند.
ریاض تاکید کرد این اقدامات حاکمیت و امنیت جمهوری اسلامی را تضعیف کرده و «نقض آشکار قوانین و عرف بینالمللی» محسوب میشود.
ترکیه اعلام حملات بامداد جمعه اسرائیل را «به شدیدترین شکل ممکن» محکوم کرد.
آنکارا اعلام کرد این حمله «ناقض آشکار حقوق بینالملل» و یک اقدام «تحریکآمیز» در راستای «سیاست بیثباتسازی راهبردی اسرائیل» در منطقه است.
دولت ترکیه اعلام کرد همزمانی این حملات با مذاکرات مرتبط با برنامه هستهای جمهوریاسلامی، نشان میدهد که دولت بنیامین نتانیاهو، خواهان حل مسائل از مسیر دیپلماسی نیست.
امارات متحده عربی هم حملات بامداد جمعه را به شدت محکوم و نگرانی عمیق خود را از پیامدهای آن بر امنیت منطقه ابراز کرد.
قطر نیز این حملات را به شدت محکوم کرد و آن را «نقض آشکار» حاکمیت و امنیت جمهوری اسلامی خواند.
بیشتر بخوانید:
