عمر خیام، شاعر و اندیشمند بی‌همتا در تاریخ ادبیات ایران | ایران اینترنشنال

سرخط خبرها

  • مصطفی میرسلیم، نماینده مجلس، در توییتی نوشت در اثر «سهل‌انگاری و مسامحه» دولت، در کشور «کشف حجاب اختیاری» رخ داده است
  • انوشیروان محسنی بندپی، استاندار تهران: برگزاری سمینار یا جشنواره در دستگاه‌های اداری ممنوع است
  • علیرضا زالی، فرمانده ستاد مقابله با کرونا در تهران در نامه‌‌ای به محسن بندپی، استاندار تهران، خوا‌هان اعمال برخی محدودیت‌‌های کرونایی از جمله ممنوعیت تجمع‌های بالای ۱۰ نفر شد
  • مسعود سلطانی‌فر، وزیر ورزش و جوانان: فرهنگ ازدواج با رعایت پروتکل‌های بهداشتی باید ترویج داده شود
  • استاندار گیلان: در دو روز اخیر با افزایش مبتلایان کرونا، استان در مرحله هشدار قرار گرفته است
  • معاون نظارت بر اماکن عمومی پلیس تهران: برگزاری مراسم عروسی و ترحیم در تالارهای پذیرایی، تا اطلاع بعدی ممنوع است
  • رادیو فردا اعلام کرد به نامه‌ای محرمانه دست یافته است که نشان می‌دهد مسئولان سپاه پاسداران که ۴۹ درصد سهام فولاد خوزستان را در اختیار دارند، در حال تلاش برای «دخل و تصرف غیرقانونی» در بقیه سهام این شرکت‌اند.
  • محسن هاشمی رییس شورای شهر تهران: اگر اختیار داشتم، فعالیت‌ها در پایتخت را برای دو هفته تعطیل می‌کردم
  • وحید قبادی دانا، رییس سازمان بهزیستی کشور: تاکنون ۱۰۴ مرکز بهزیستی به کرونا آلوده شده‌اند
  • مرکز ملی اطلاعات جاده‌ای فرانسه: افزایش استثنایی سفرهای بین شهری در فرانسه موجب شد رکورد ترافیک در جاده‌های این کشور به ثبت برسد
  • دونالد ترامپ، رییس جمهوری آمریکا، حکم زندان راجر استون، مشاور تبلیغاتی سابق خود را لغو کرد
  • صدها نفر از فعالان سیاسی، فرهنگی و مدنی داخل و خارج از ایران با امضای بیانیه‌ای خواهان حمایت از «کارزار جهانی برای آزادی زندانیان سیاسی و عقیدتی» شدند
  • حسن روحانی : تجمع‌هایی نظیر عزا، عروسی، باید لغو شود و برای کنکور هم اگر لازم باشد تصمیم می‌گیریم
  • مدیر شرکت آلمانی بیوتک پیش‌بینی کرد واکسن کرونا تا پایان سال جاری میلادی، برای گرفتن تاییدیه نهادهای ناظر بخش درمان و سلامت آماده خواهد بود
  • IranIntl :آدرس کانال یوتیوب ایران اینترنشنال
  • پیام‌های صوتی، تصویری و نوشتاری‌تان به تلویزیون ایران‌ اینترنشنال را از طریق واتس‌اپ، تلگرام و سیگنال به شماره ۰۰۴۴۷۸۳۰۰۰۷۰۰۰ بفرستید
  • وب‌سایت: IranIntl.com * توییتر : IranIntl@ * اینستاگرام: IranIntltv * اینستاگرام ورزشی : Iranintlsport * فیس‌بوک: IranIntl * ایمیل: bama@iranintl.com
  • رادیو ایران اینترنشنال را بر روی امواج کوتاه در سراسر ایران بشنوید، موج کوتاه ۱۱۵۵۰ در طول روز و موج کوتاه ۶۲۷۰ در طول شب
  • شما می‌توانید صدای رادیو ایران اینترنشنال را از طریق این اپلیکشن‌ها، تیون‌این: iranintl.radio/tunein * رادیو بکس: iranintl.radio/radiobox * رادیو اف‌ام: iranintl.radio/radiofm * رادیو نت: iranintl.radio/radionet بشنوید

عمر خیام، شاعر و اندیشمند بی‌همتا در تاریخ ادبیات ایران

 

معرفی کتاب «آیین خرد و شادی، نگاهی به جهان‌بینی خیام»

نوشته: محمود فلکی

ناشر: انتشارات ماه و خورشید تهران و انتشارات گوته و حافظ در بن آلمان

 

ایران سرزمین شعر است و در طول هزار سال گذشته، ده‌ها شاعر برجسته به فرهنگ جهانی عرضه کرده است. اما عمر خیام در بین این شاعران تنها با سرودن حدود یکصد رباعی، جایگاه ویژه‌ای دارد. پرسش‌های جسورانه او در‌باره چرایی هستی و از کجا می‌آییم و به کجا می‌رویم، تردید او درباره وجود بهشت و دوزخ، شورش علیه دستگاه آفرینش و توصیه‌اش به شاد‌زیستی او را در جایگاهی قرار داده که در ادب فارسی بی‌همتاست.

خیام حدود نهصد سال پیش در دوره‌ای می‌زیست که گفتمان اصلی جامعه را یقینیات خشک مذهبی و اعتقاد بی‌چون‌و‌چرا به خدا و آخرت تشکیل می‌داد. باور غالب این بود که خدایی انسان را آفریده است و او روی زمین امتحان پس می‌دهد و سپس در جهانی دیگر، پاداش می‌ببیند یا مجازات می‌شود. کسی جرات نداشت که در این باورها پرسشی ایجاد کند و کوچک‌ترین پرسشگری به تکفیر می‌انجامید. 

در چنین زمانه‌ای که برای اهل دین هدفمندی آفرینش مسجل بود، خیام بانگ می‌زند: «دوری که در او آمدن و رفتن ماست/ آن را نه بدایت، نه نهایت پیداست/ کس می نزند در این معنی راست/ کاین آمدن از کجا و رفتن به کجاست؟» خیام با طرح چنین پرسش ساده ولی اساسی، نه تنها باورهای زمانه درباره هدفمندی آفرینش را نمی‌پذیرد بلکه بر بیهودگی کار آفرینش تاکید می کند و در جایی دیگر می‌گوید: «جامی است که عقل آفرین می‌زندش/ صد بوسه ز مهر بر جبین می‌زندش/ این کوزه‌گر دهر چنین جام ظریف/ می‌سازد و بر زمین می‌زندش.» در واقع، می‌گوید زندگی و مرگ انسان مثل آن است که جامی را با هنرمندی تمام بسازیم و بعد آن را بشکنیم. برای چه؟ و در یک رباعی شاهکار دیگری می‌پرسد که اگر محصول این آفرینش به‌دلیل معیوب بودن باید شکسته شود، مسئول این عیب کیست: «دارنده چو ترکیب طبایع آراست/ باز از چه سبب فکندش اندر کم و کاست/ گر زشت آمد این صور، عیب کراست/ ور نیک آمد، خرابی از بهر چه خواست؟» و تا آن‌جا پیش می‌رود که می‌گوید کار «فلک» از اساس خراب و ستمگرانه است و باید «فلک» دیگری ساخته شود: «گر بر فلکم دست بُدی چون یزدان/ برداشتمی من این فلک را ز میان/ از نو، فلک دگر چنان ساختمی/ کازاده به کام دل رسیدی آسان.» 

پرسش این است که چگونه در آن زمانه خشک‌اندیشی چهره تابناکی همچون عمر خیام با چنین اندیشه‌های جسورانه و انقلابی بروز می‌کند؟ محمود فلکی، نویسنده و پژوهشگر، در کتاب جدیدی که به‌تازگی درباره جهان‌بینی عمر خیام منتشر کرده است، تلاش می‌کند به این پرسش پاسخ بدهد. او می‌گوید که جهان‌بینی خیام بیشتر متاثر از فلسفه یونانی بود که در آن پرسشگری تشویق می‌شد. او همچنین تفاوت خیام با دیگر شاعران آن زمانه را در این می‌داند که خیام دانشمند و ریاضیدان بود و اندیشه علمی در رباعیات او جاری است. 

فلکی توضیح می‌دهد که در هستی‌شناسی دین‌های سامی مثل اسلام و فلسفه یونانی یک تفاوت اساسی وجود دارد. دین‌های سامی بر بنیاد آفرینش هستی از نیستی شکل گرفته است یا آن‌طور که ناصر‌خسرو گفته است، «چیز» از «نه از چیز» یا ابن‌سینا خدا را «واجب الوجود به خود» می‌داند. اما در اندیشه یونانی درباره آفرینش، همه چیز حتی خدایان بهره‌ای از طبیعت‌اند، همه چیز از چیز پدید می‌آید. به همین دلیل، در یونان باستان نه پیامبری وجود داشت و نه کتاب آسمانی. فلسفه یونانی در‌صدد کاوش هستی این جهانی است. چیز مقدسی برای آن وجود ندارد و بر‌خلاف اندیشه دینی، پرسش و تردید بخشی مهمی از این طرز تفکر است. خیام هم تحت تاثیر این فلسفه پرسش‌های هستی‌شناختی‌اش را در رباعیات مطرح می‌کند.  

فلکی در بخش دیگری از پژوهش خود نشان می‌دهد که چگونه بر‌عکس خیام که در نوشته‌هایش از دانشمندان و فیلسوفان یونانی با احترام یاد می‌کرد،  سایر شاعران و نویسندگان آن دوره با آنان دشمنی کینه‌ورزانه داشتند. امام محمد غزالی آنان را «کافر»، سنایی «زشت‌خو» و مولوی «کوران» می‌نامیدند. غزالی از دشمنان معروف علم عقلی و فلسفه بود و حتی ریاضی را مردود می‌دانست و می‌پنداشت که این علم مسلمان را به سمت کفر می‌برد. حتی سیاستمدار برجسته‌ای همچون نظام‌الملک بسیار متعصب بود و معتقدان به مذهب‌هایی جز مذهب خود را «منحرف از راه راست» و «ملعون» می‌دانست. 

خیام می‌دانست که اندیشه‌های او در چنین زمانه‌ای چقدر خطرناک است و او از «بیم» جان نمی‌تواند «اسرار زمانه» را بازگو کند: «خورشید به گِل نهفت می نتوانم/ و اسرار زمانه گفت می نتوانم/ از بحر تفکرم بر‌آورد خِرد/ دُری که ز بیم سفت می نتوانم.» شاید به همین دلیل این رباعیات در دوره حیاتش منتشر نشد و او را صرفا ریاضیدان و ستاره‌شناسی برجسته می‌شناختند. حدود پنجاه سال پس از مرگ خیام، در سال ۵۱۷ بود که دشمنانش برای کوبیدن او، بعضی رباعی‌هایش را برای نخستین بار نقل کردند. نجم‌الدین رازی در کتاب مرصاد‌ العباد، رباعی‌های خیام را همچون «مارهای زهرآگین» می‌داند و می‌گوید که خیام یک «سرگشته غافل» و «گم‌گشته عاطل» است. علی بن یوسف قفطی هم در کتاب تاریخ الحکما، ترانه‌های خیام را «زهری برای شریعت» می‌داند و هشدار می‌دهد که نباید گول ظاهر فریبنده آن‌ها را خورد. 

یکی از بهترین بخش‌های پژوهش محمود فلکی درباره تفاوت عمده اندیشه عرفانی و اندیشه خیامی است تا نشان دهد که خیام برخلاف بیشتر شاعران ایرانی، گرفتار تصوف و عرفان نشد. فلکی نشان می‌دهد که یکی از مولفه‌های تفکر عارفان ایرانی مرگ‌خواهی است یا به قول مولوی، «رستن از حبس هستی». برای عارفان، تن زندانی است که باید از آن رها شد تا به خدا رسید. اما خیام نه تنها مرگ‌خواه نیست، بلکه از مرگ می‌هراسد و افسوس می‌خورد که عمر این‌قدر شتابنده است.  

فلکی در پژوهش خود همچنین نشان می‌دهد که نمی‌توان خیام را اندیشمندی بدبین دانست. او همچنان که از عنوان کتابش پیداست، خیام را پیرو «آیین شادی» می‌داند: «می خوردن و شاد بودن آیین من است/ فارغ بودن ز کفر و دین دین من است/ گفتم به عروس دهر کابین تو چیست/ گفتا دل خرم تو کابین منست.» خیام به جهان پس از مرگ و دوزخ و بهشت باور ندارد و برای او، زندگی در همین جهان خاکی اهمیت دارد. پس باید در عمر کوتاهی که داریم شاد زندگی کنیم و از زندگی لذت ببریم: «می نوش که عمر جاودانی اینست/ خود حاصلت از دور جوانی اینست/ هنگام گل و باده و یاران سرمست/ خوش باش دمی که زندگانی اینست.»  

ایرا‌ن اینترنشنال
تازه چه خبر؟
در حالی که امارات متحده عربی در حال مبارزه با پیامدهای اقتصادی شیوع ویروس کرونا ست، دبی از مشوق‌های جدید اقتصادی خبر داد. حمدان بن محمد آل مکتوم،...More
حسین فهیمی، رییس شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه، از صدور چهار میلیون کد بورسی جدید در سال جاری خبر داد. این درحالی است که به گفته...More
هیات مدیره سازمان نظام پزشکی تهران بزرگ در نامه‌ای به وزیر بهداشت خواهان در نظر گرفتن اقدام‌هایی برای کاهش انتقال ویروس کرونا و در نظر گرفتن شرایط...More
محمد قائمی، مدیر تصفیه گروه توسعه اقتصادی یاس، در نامه‌ای به صادق ذوالقدرنیا، معاون اقتصادی و سازندگی سپاه پاسداران، به «هرگونه دخل و تصرف غیرقانونی...More
افزایش استثنایی میزان سفرهای بین شهری در فرانسه موجب شد رکورد ۹۵۵ کیلومتر ترافیک شدید در جاده‌های این کشور به ثبت برسد. مرکز ملی اطلاعات جاده‌ای...More