سرخط خبرها

  • پلیس در شهر واشنگتن برای متفرق کردن تظاهرات‌کنندگان در نزدیکی کاخ سفید به سمت آنها گاز اشک‌آور و گلوله پلاستیکی شلیک کردند
  • آنتونی گوترش، دبیر کل سازمان ملل، از دولت آمریکا خواست به خواسته‌های معترضان به خشونت پلیس توجه کند
  • مایک پمپئو، وزیر خارجه آمریکا، با اعلام اینکه روسیه و چین برای فروش تسلیحات به تهران صف کشیده‌اند، نسبت به تمدید تحریم تسلیحاتی علیه ایران ابراز اطمینان کرد
  • تظاهرات اعتراضی به ۱۴۰ شهر آمریکا گسترش یافته و در ۴۰ شهر مقررات منع آمد‌و‌شد اعمال شده است
  • شمار معترضان دستگیر شده در شهرهای مختلف آمریکا به۴ هزار و ۱۰۰ نفر رسید
  • شمار جان‌باختگان کرونا در مکزیک از ۱۰ هزار نفر گذشت
  • نیکلاس مادورو، رییس‌جمهور ونزوئلا اعلام کرد که برای امضای چند موافقت‌نامه همکاری، از جمله در زمینه انرژی، به زودی به ایران سفر می‌کند
  • جو بایدن، نامزد دموکرات‌ها برای انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۰ آمریکا وعده داد که در صورت انتخاب شدن، یک هیات ناظر بر عملکرد پلیس آن کشور تشکیل خواهد داد
  • سازمان بهداشت جهانی: بر خلاف ادعاهایی که اخیرا صورت گرفته، هیچ گونه شواهد علمی وجود ندارد که نشان دهد قدرت ویروس کرونا در حال کاهش است
  • چین در واکنش به اقدام آمریکا در لغو جایگاه ویژه تجاری هنگ‌کنگ، به شرکت‌های دولتی دستور داده است که از خرید دانه‌ سویا، گوشت خوک، ذرت و کتان از ایالات متحده خودداری کنند
  • چین دولت ترامپ را به داشتن استاندارد‌های دوگانه در قبال معترضان در هنگ‌کنگ و آمریکا متهم کرد
  • نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، از ابتلای خود، همسر و چهار فرزندش به کرونا خبر داد
  • بنابر اعلام مرکز لرزه‌نگاری موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران زلزله‌ای با قدرت ۳.۸ ریشتر بامداد سه‌شنبه مناطقی از استان هرمزگان لرزاند
  • رییس بیمارستان شهدای تجریش: بازگشایی به معنای کاهش خطر کورنا نیست، احتمال پیک مجدد وجود دارد
  • مایکل مور، رییس پلیس لس‌آنجلس اعلام کرد که مقررات ۱۲ ساعته منع رفت‌و‌آمد در این شهر شدید‌ترین نوع محدودیت تردد از زمان شورش‌های سال ۱۹۹۲ است
  • زلمی خلیل‌زاد، نماینده ویژه دولت آمریکا در امور افغانستان نسبت به پیشبرد مذاکرات صلح بین‌الافغانی ابراز خوش‌بینی کرد
  • پزشکی قانونی در آمریکا علت مرگ جورج فلوید را خفگی بر اثر نرسیدن اکسیژن به بدن اعلام کرد
  • پزشکی قانونی در آمریکا مرگ جورج فلوید را قتل توصیف کرد
  • IranIntl :آدرس کانال یوتیوب ایران اینترنشنال
  • پیام‌های صوتی، تصویری و نوشتاری‌تان به تلویزیون ایران‌ اینترنشنال را از طریق واتس‌اپ، تلگرام و سیگنال به شماره ۰۰۴۴۷۸۳۰۰۰۷۰۰۰ بفرستید
  • وب‌سایت: IranIntl.com * توییتر : IranIntl@ * اینستاگرام: IranIntltv * اینستاگرام ورزشی : Iranintlsport * فیس‌بوک: IranIntl * ایمیل: bama@iranintl.com

آیا اسلام سیاسی با مرگ محمد مرسی به پایان خود رسیده است؟

 

شش سال پیش٬ هنگام برکناری محمد مرسی، رییس‌جمهوری سابق مصر و از رهبران بارز گروه اسلام‌گرای اخوان المسلمین٬ بشار اسد، رییس‌جمهوری لاییک سوریه، گفته بود که این واقعه نشانه شکست اسلام سیاسی در منطقه و جهان است. محمد مرسی در ۲۷ خرداد‌ماه سال جاری، در خلال یکی از جلسه‌های دادگاهش از دنیا رفت. آیا این را می‌توان نقطه پایان اسلام سیاسی در منطقه دانست؟

 پیشینه و زمینه‌های ظهور اسلام سیاسی

اسلام سیاسی به جریانی گفته می‌شود که قرائتی سیاسی از اسلام را مبنای عمل سیاسی خود قرار می‌دهد و از این خاستگاه در رقابت و ستیز با جریان‌های سکولار و لاییکی است که خواهان جدایی دین از دولت یا به‌طور کلی جدایی دین از سیاست‌اند.

گروه اخوان المسلمین یکی از جریان‌های بارز اسلام سیاسی است که سابقه فعالیتش به حدود یک قرن می‌رسد و نفوذ و تاثیرش از زادگاهش مصر به سراسر جهان اسلام منتشر شده است. شعار اصلی اخوان المسلمین «الاسلام هو الحل» است که اشاره دارد به این نظریه سیاسی که اسلام تنها راه‌حل مشکلات سیاسی و اجتماعی ماست. حسن البنا، بنیانگذار اخوان المسلمین، در سال ۱۹۲۸ این گروه را با هدف تاثیر‌گذاری بر سیاست و مبارزه با نظام پادشاهی مصر و حامیان غربی‌اش، تاسیس کرد. سید قطب پس از حسن البنا، مهم‌ترین شخصیت علمی این گروه بود که مانیفست‌های اصلی این جریان سیاسی را نگاشته است.

پیشینه‌ اخوان المسلمین به جریان بیداری اسلامی در مصر باز‌می‌گردد که سید‌جمال‌الدین اسدآبادی تاسیس کرد و سپس، شاگردش، محمد عبده، آن را ادامه داد و در مراحل بعدی٬ رشید رضا به آن رویکردی سلفی بخشید.

اخوان المسلمین مهم‌ترین گروه بنیادگرای اسلامی است که آموزه‌هایش در تشکیل و تطور اغلب گروه‌های اسلام‌گرای تندرو در منطقه و جهان تاثیر اساسی داشته است. تقریبا هیچ گروه بنیادگرای اسلامی را نمی‌توان یافت که مبانی اخوان المسلمین در زمره هسته اصلی اندیشه‌هایش نباشد.

رهبران القاعده٬ داعش و دیگر جریان‌های مشابه همگی تحت تاثیر عمیق سید قطب بوده‌اند و در نوشته‌ها و مکاتبه‌هایشان به آن‌ اشاره کرده‌اند و ارجاع فراوان داده‌اند. تاثیر اندیشه‌های سید قطب در انقلاب اسلامی ایران نیز مشهود است. رهبر کنونی جمهوری اسلامی، آیت‌الله خامنه‌ای، یکی از مهم‌ترین کتاب‌های سید قطب با عنوان «آینده در قلمرو اسلام» را به فارسی برگردانده است. او در مقدمه مترجم بر کتاب٬ سید قطب را چنین می‌ستاید: «کتاب‌های دیگر این نویسنده متفکر و مجاهد نیز هر کدام قدمی است در راه تدوین مکتب و حربه‌ای است در برابر آن‌هایی که اسلام را غیر‌منطقی و غیر‌اصولی و بی‌خاصیت و بی‌تاثیر می‌پسندند.» 

هنگامی که محمد مرسی در جریان انقلاب علیه نظام لاییک حسنی مبارک و انتخابات در مصر به قدرت رسید٬ جهان اسلام اوج بروز اسلام سیاسی را تجربه می‌کرد. شاخه‌های دیگر اخوان در همان زمان در تونس، اردن و مراکش راهپیمایی برگزار کردند و سعی در به دست گرفتن قدرت داشتند. گروه‌های متنوعی از اسلام‌گراها در سوریه فعال بودند و داعش در تدارک ورود به عراق و تشکیل خلافت اسلامی بود. به همین ترتیب، گروه‌های متنوعی از اسلام‌گراها در افغانستان و جنوب شرقی آسیا فعال بودند. اما این بروز سریع و ناگهانی با افولی مشابه همراه بود و رژیم‌های منطقه به‌سرعت توانستند کنترل اوضاع را در دست بگیرند و مانع از پیشرفت جریان اسلام‌گرایی در منطقه شوند. 

 تضادها و تعارض‌های اسلام سیاسی

پدیده اسلام سیاسی در واکنش به احساس ضعف در مواجهه جهان اسلام با غرب شکل گرفت. در پی رودررویی جهان اسلام با غرب در نقاط مختلفی از جمله در مصر هنگامی که به اشغال ناپلئون درآمد و در هند هنگام ورود کمپانی هند شرقی و در ایران هنگام مواجهه‌اش با روس‌ها و بریتانیایی‌ها که در‌صدد گسترش نفوذشان بودند٬ خودآگاهی جدیدی بین مسلمانان شکل گرفت و در برابر غرب دچار احساس ضعف و شکست‌خوردگی شدند.

در واکنش به این احساس٬ دو جریان اصلاح‌گرایانه شکل گرفت. جریان نخست در پی تجدید حیات اجتماعی مسلمانان از طریق تبعیت از غرب بود؛ ملی‌گرایی و سوسیالیسم دو رویکرد رایج در این جریان بود که در قالب نظام‌های پان‌عربی چون مصر در زمان جمال عبدالناصر و نظام‌های چپ از نوع بعث و نمونه‌های مشابه دیگر بروز یافت.

جریان دوم راه‌حل مشکل را در حرکت به گذشته دید، نه آینده. این رویکرد مجموعه متنوعی از نگرش‌های بنیادگرایانه آفرید که بارزترین و موثرترینش جریان اخوان المسلمین بود.

امتیاز اخوان المسلمین بر سایر نظایر بنیادگرایانه در این بود که آن‌ها در اجرای ایده بازگشت به اسلام، به تعارض‌های دوره مدرن با دنیای کهن آگاهی داشتند و در‌صدد ایجاد هماهنگی بین آن‌ها بر‌آمده بودند. از این رو٬ این جریان برخلاف گروه‌های بنیادگرای دیگری چون القاعده و داعش٬ با نمودهای نظام‌های مدرن از جمله دموکراسی و انتخابات از در آشتی در‌آمده بود و در نتیجه، به کسوت نیروهایی حامی دموکراسی در برابر رژیم‌های مستبد و غالبا بر‌آمده از کودتاهای نظامی در‌آمدند.

پیروزی انقلاب اسلامی در ایران نیز الگویی مشابه داشت. رهبران انقلاب اسلامی نظام اسلامی را نظامی دموکراتیک در برابر نظام مستبد شاه تعریف می‌کردند و در نتیجه، همه گرایش‌های سیاسی معترض در آن زمان از جمله ملی‌گراها و حزب توده زیر عبای رهبر انقلاب گرد هم آمدند و رژیم شاه را به زیر کشیدند. اما نظام جدید هر‌چند تا حدودی قواعد دموکراسی را به رسمیت شناخت، با تحکیم پایه‌های قدرتش، همه روزنه‌های تغییر دموکراتیک نظام را به‌سرعت بست.

 آینده اسلام سیاسی

جریان اسلام سیاسی در سراسر منطقه رو به افول است. اخوان المسلمین در مصر نه تنها از قدرت کنار رفته‌اند٬ بلکه حتی آزادی‌های نسبی فعالیت سیاسی که تا پیش از بهار عربی داشتند، از دست داده‌اند. شاخه تونسی آن به رهبری راشد الغنوشی نیز تا حد زیادی دچار استحاله شده است و با همکاری لاییک‌ها، نظامی غیر‌دینی در تونس به راه افتاده است. احزاب وابسته به جریان اخوان در سایر کشورهای عربی چون اردن و عراق نیز سیر نزولی داشته‌اند. نسخه وهابی جریان بنیادگرایی در عربستان سعودی نیز تحت فشار ولیعهد جدید شاهد اصلاحات اساسی است. آرمان‌های بنیادگرایانه انقلاب اسلامی در ایران نیز پس از چهار دهه، تغییر ماهیت بسیار داده است و رنگ و بوی آغازین را ندارند.

با این همه٬ نمی‌توان از پایان اسلام سیاسی سخن گفت. جریان اسلام سیاسی، همانند همه جریان‌های دینی سیاسی دیگر، از ذاتی دینامیک و پویا برخوردار است که متناسب با شرایط مختلف٬ تغییر شکل می‌دهد و به حیاتش ادامه می‌دهد؛ گاه بسان شعله‌ای فروزان بروز و ظهور پیدا می‌کند و گاه زیر خاکستر نهفته است و به انتظار سوخت جدیدی برای فروزان شدن می‌نشیند.

جهان اسلام هنوز نتوانسته است جایگزین با‌ثباتی برای نظام سیاسی‌اش بیابد. ملی‌گرایی، سوسیالیسم و اسلام‌گرایی هیچ‌یک موفق به برقراری استقرار و ثبات در منطقه نشده‌اند. با این حال، انگیزه‌های اجتماعی ظهور مجدد آن‌ها از جمله فقر٬ بی‌عدالتی و استبداد حضور فعال دارند.

شیوه غلبه بر جریان‌های اسلام سیاسی نیز غالبا همانند نمونه مصر از طریق اعمال زور و قلع‌و‌قمع صورت گرفته است. این امر به آن معناست که جامعه هنوز از این جریان تجربه کافی به دست نیاورده و به مرحله عبور از آن نرسیده است.

در چنین شرایطی٬ امکان ظهور نمونه‌های جدیدی از اسلام‌گرایی در شکل و شمایل جدید وجود دارد و سخن از پایان آن زودهنگام به نظر می‌رسد.

علی معموری
تحلیل‌گر مسائل خاورمیانه
تازه چه خبر؟
با ادامه اعتراضات به کشته شدن جورج فلوید، شهروند آمریکایی‌آفریقایی به دست پلیس مینیاپولیس، اینستاگرام از جامعه آفریقایی-‌آمریکایی اعلام حمایت کرد...بیشتر بخوانید
نیکلاس مادورو اعلام کرد قصد دارد به ایران سفر کند تا در زمینه انرژی و سایر بخش‌ها با جمهوری اسلامی توافق‌نامه همکاری امضا کرده و از ایران به خاطر...بیشتر بخوانید
محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی از پرواز سیروس عسگری، استاد دانشگاهی که در آمریکا به دور زدن تحریم‌ها متهم شده بود، به سوی ایران خبر داد...بیشتر بخوانید
بن کرامپ، وکیل خانواده جورج فلوید، گفت که کالبد شکافی نشان می‌دهد کشته شدن فلوید آمریکایی-آفریقایی‌تبار در نتیجه قتل عمد بوده و درپی فشار طولانی مدت...بیشتر بخوانید
رضا جلیلی خشنود، رییس بیمارستان شهدای تجریش، با بیان اینکه طی دوره مقابله با کرونا یک صد نفر از کادر درمان این بیمارستان به کرونا مبتلا شده‌اند،...بیشتر بخوانید