سرخط خبرها

  • وزارت بهداشت ایران شمار جان‌باختگان کرونا در ایران را ۲ هزار و ۶۴۰ نفر اعلام کرد
  • ایران اینترنشنال به نقل از منابع آگاه: شمار قربانیان کرونا در ایران به دست‌کم ۵ هزار ۱۴۸ نفر رسیده است
  • شمار جان‌باختگان کرونا در جهان از ۳۱ هزار نفر فراتر رفت
  • معاون امور اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران خبر مخالفت صدا و سیما با پخش ادوات موسیقی در کنسرت‌های آنلاین را رد کرد
  • دانشگاه «شهید بهشتی»: امکان برگزاری کلاس‌های حضوری در آینده نزدیک وجود ندارد
  • محمد اسلامی، وزیر راه ایران: بازخوانی جعبه سیاه هواپیمای اوکراینی ساقط شده توسط موشک‌های سپاه، به دلیل شیوع کرونا متوقف شده است
  • شبکه حقوق بشر کردستان اعلام کرد ۲۰ زندانی سیاسی و عقیدتی کرد و اهل سنت که تبعه کشورهای عراق، ترکیه و سوریه‌اند، با وجود نگرانی‌ها درباره کرونا، همچنان از مرخصی محروم هستند
  • نامه عباس لسانی، فعال مدنی، خطاب به مسئولان زندان اردبیل: با مرخصی زندانیان موافقت کنید، در غیر این صورت مسئول عواقب احتمالی آن هستید
  • مسیح کشاورز،‌ دبیر انجمن واردکنندگان برنج ایران،‌ از احتمال افزایش قیمت برنج در بازار ایران در صورت عدم تخصیص ارز به برنج‌های معطل‌مانده در گمرک از سوی بانک مرکزی خبر داد
  • گزارش‌ها از ایران حاکی از رشد نگرانی‌ عمومی درباره وضعیت کسب‌و‌کار و درآمد مردم هم‌زمان با تعطیلی بازار و اماکن عمومی در پی شیوع کرونا است
  • سازمان قضایی استان کردستان: ۴ نفر از ماموران زندان سقز به دلیل فرار زندانیان بازداشت شدند
  • سخنگوی وزارت امور خارجه ایران: درخواستی برای لغو موقت تحریم‌ها نداشته‌ایم
  • سازمان حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی، از شناسایی و دستگیری عوامل کشتار یک خرس قهوه‌ای خبر داد
  • بر اساس گزارش مسئولان وزات تعاون در ایران، حدود هشت هزار و ۴۰۰ نفر در استان‌های تهران و لرستان در پی شیوع ویروس کرونا بیکار شده‌اند
  • پلیس راه تهران بزرگ: ورود خودروهای پلاک شهرستان به تهران ممنوع است و خودروهای متخلف یک ماه توقیف می‌شوند
  • حسن روحانی: رتبه ایران از لحاظ کاهش فوتی‌های کرونا قابل قبول است
  • سخنگوی ائتلاف عربی به رهبری عربستان سعودی از انهدام دو موشک که از یمن به سوی شهرهای ریاض و جیزان شلیک شده بودند، خبر داد
  • IranIntl :آدرس کانال یوتیوب ایران اینترنشنال
  • پیام‌های صوتی، تصویری و نوشتاری‌تان به تلویزیون ایران‌ اینترنشنال را از طریق واتس‌اپ، تلگرام و سیگنال به شماره ۰۰۴۴۷۸۳۰۰۰۷۰۰۰ بفرستید
  • وب‌سایت: IranIntl.com * توییتر : [email protected] * اینستاگرام: IranIntltv * اینستاگرام ورزشی : Iranintlsport * فیس‌بوک: IranIntl * ایمیل: [email protected]

کاریزداری با طعم آبخوان‌داری

 

اگر پیشینیان ما به ارزش آبرفت‌های درشت‌دانه مخروط‌های افکنه در کوه‌پایه‌ها آگاه نبودند، دستاوردی مثل قنات نصیب ایرانیان نشده بود. ایرانیان باستان می‌دانستند که می‌توان آب امروز و فردا را در فضای خالی میان ذرات شن و ماسه و قلوه‌سنگ ذخیره کرد و با قنات، به اندازه لازم و نه بیشتر، آب را از دل زمین بیرون کشید.

بعد از جنگ جهانی دوم، دستگاه‌های حفاری عمیق به جای آنکه عصای دست مقنی‌ها شود، بلای جان‌ دسترنج خودشان و پدران‌شان شد. حفر چاه‌های عمیق و استفاده از موتورپمپ‌های قدرتمند دیزلی و برقی، باعث شد که کشاورزان یک‌شبه به منبعی برسند که خوابش را هم نمی‌دیدند. دیگر از میرآب خبری نبود تا آب را میزانی محدود در روزهایی معدود نصیب‌شان کند. بعد از اصلاحات ارضی هم نظام قدیم موجود به‌سرعت تغییر کرد و آب ارزان قیمت می‌توانست سرنوشت کشاورزان کم درآمد پیشین را تغییر دهد.

یک نکته نادیده گرفته شد؛ وضعیت و حال و هوای سفره‌های آب زیرزمینی. با این حال، محمدرضاشاه چند باری تذکر داد که با فن‌آوری جدید، آب را باید به اندازه برداشت کرد، نه بیش از حد، اما مگر روحانی ده و آخوند محله می‌گذاشتند «رژیم» حق دهقانان را بخورد؟

این وسط، بعضی از میرآب‌های قدیمی می دیدند که جریان آب قنات کاهش یافته و تعداد روزهای بی‌آب هم رو به افزایش است.

بعد از انقلاب، حکومت تازه‌تأسیس که می‌خواست روستاییان را راضی نگه دارد، نظارت را به حداقل رساند. در عین حال، به خاطر سیاست‌ خارجی مخرب که منجر به تحمیل تحریم‌های جدیدی شده بود، و همچنین بروز جنگ با عراق، خودکفایی غذایی شعار دولت شد و انواع مشوق‌ها برای تولید بیشتر غلات و بقیه محصولات در اختیار کشاورزان قرار می‌گرفت. تولید بیشتر، جایزه داشت و کم کم تعداد وانت‌های زارعان بیشتر و مدل‌ها به‌روز می‌شد. اما کسی آن‌چنان به تعداد چاه‌های عمیق حفر شده برای دست‌یابی به آب بیشتر توجهی نمی‌کرد. سطح سفره آب زیرزمینی به نقطه‌ای می‌رسید که مادرچاه قنات از تشنگی می‌مرد.

از طرف دیگر، اگر رودخانه‌ها و بخشی از آب سیل‌های فصلی امکان تغذیه آبخوان‌ها را به طور طبیعی فراهم می‌کرد، ساخت سدهای متعدد بر رودخانه‌های کوچک و بزرگ، راه طبیعی زنده ماندن آبخوان‌ها را بست و برداشت همزمان آب از طریق چاه‌ها و به‌وسیله پمپ‌های فشار قوی، کار را خراب‌تر کرد.

این سرنوشت هزاران رشته قنات در ایران بعد از انقلاب است. گفته می‌شود بیش از سی و سه هزار رشته قنات به واسطه افت شدید سفره‌های آب زیرزمینی خشکیده‌اند. اینجا است که باید با امید به زنده ماندن آبخوان در محل تعداد قابل توجهی از این قنات‌ها، سفره آب را از نو احیا کرد. اگر به خاطر برداشت بیش از حد آب‌های زیرزمینی، زمین یک منطقه چندان نشست نکرده و فاصله مناسبی میان ذرات وجود داشته باشد، می‌توان از این فضا مجدداً برای انبار کردن آب استفاده کرد.

سید حمید مصباح، مهرداد محمدنیا و سید آهنگ کوثر(۱) در مقاله مشترکشان در Hydrogeology Journal به نکته جالبی توجه کرده‌اند:

پیشینیان ما، هزینه بسیاری را برای حفر کاریزها صرف کرده‌اند، ارزش چاه‌ها (میله) و کانال‌های موجود، بالغ بر ۵۰ میلیارد دلار است. این با احتساب ۸۰ دلار هزینه برای حفر هر متر چاه و ۱۵۰ دلار برای حفر هر متر کانال، برای ۳۳ هزار قنات با طول متوسط ۶ کیلومتر و ۶۰۰ متر، از مادرچاه به مظهر قنات است. این یک رقم نظری است و شاید محاسبه دقیق نشان دهد که ارزش حفاری‌های موجود در آبرفت‌ها بیشتر هم هست.

نکته مهمی که معمولاً محاسبه نمی‌شود، این است که با توجه به شیب کانال قنات، ثقل عاملی مهم در کاهش بهای جابجایی آب است و نیاز به پمپ وجود ندارد.

با توجه به اینکه مساحت زمین‌های روی آبرفت‌های درشت دانه با ظرفیت متوسط ۱۰٪ برای ذخیره آب در ایران بیش از ۴۲۰ هزار کیلومتر مربع و با احتساب عمق متوسط ۱۲۵ متر، ظرفیت آبخوان‌های ایران بیش از ۵ هزار کیلومتر مکعب است. اگر ظرفیت ساخت یک متر مکعب مخزن سد  دو و نیم دلار محاسبه شده باشد (به قیمت سال ۲۰۱۴)، ارزش فضای خالی موجود در آبخوان‌های ایران، ۱۲,۵۰۰,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ دلار خواهد بود، یعنی ۱۲,۵ ضرب‌در ۱۰ به توان ۱۲! این رقم بر مبنای محاسباتی کلی است و رقم واقعی می‌تواند بسیار بیشتر از این باشد.

گرچه نمی‌توان انتظار داشت که با کاریز همه مشکلات آبی مملکت را حل کرد، اما این فن‌آوری اگر با دانش روز همراه و بهینه‌سازی شود، می‌تواند بخش مهمی از مشکلات مناطق مختلف فلات ایران و در حاشیه کوه‌ها را حل کند. اگر با  آبخوان‌داری بتوان بسیاری از آبخوان‌ها را احیا کرد، ترکیب فضای سبز و مرتع و قنات، به همراه به کارگیری روش‌های جدید آبیاری و کاهش میزان تبخیر، می‌تواند ورق را برگرداند.

به‌عبارتی، به جای اینکه گفته شود «راه و چاه» حل مشکل را می‌دانیم، باید از هر «چاه» جدید دوری کنیم و احتمالاً به سمت منطق قنات برویم! منطقی بر پایه قناعت و استفاده معقول از آب زیرزمینی، بدون خالی کردن آبخوان‌ها.

اما اگر خیال می‌کنید این اتفاق در دوران این حکومت و حکمرانی آب به روال فعلی خواهد افتاد، احتمالاً به «جادو و جنبل» بیشتر از دانش روز جهان و مدیریت منطقی و علوم سیاسی باور دارید!

 

ــــــــــــــــ

(۱) بسیاری از مقاله‌های انگلیسی منتشر شده در نشریات حرفه‌ای و علمی، گران قیمت هستند و خرید این مقالات از ناشران، با هزینه‌های موجود، برای اکثر روزنامه‌نگاران و پژوهشگران ناممکن شده است. مقاله مشترک سید حمید مصباح، مهرداد محمدنیا و سید آهنگ کوثر در ژورنال هیدروژئولوژی نکاتی دارد که احتمالاً برای علاقه‌مندان به مسائل آب و  مدیریت منابع آب و خاک، جذاب است.

 

نیک‌آهنگ کوثر
روزنامه‌نگار حوزه آب و زمین‌شناس
تازه چه خبر؟
وکیل محمدعلی نجفی،‌ شهردار پیشین تهران که به جرم قتل همسرش در زندان به سر می‌برد،‌ از نقض حکم او از سوی دیوان عالی کشور خبر داد. حمید گودرزی،‌ وکیل...بیشتر بخوانید
صادق رضادوست،‌ رییس پلیس نظارت بر اماکن عمومی نیروی انتظامی،‌ از پلمپ بیش از ۱۲ هزار واحد صنفی ایران به دلیل تخلف از قوانین طرح فاصله‌گذاری اجتماعی...بیشتر بخوانید
محمد اسلامی، وزیر راه و شهرسازی از توقف روند بازخوانی جعبه سیاه هواپیمای اوکراینی که توسط موشک‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های سپاه ساقط شد، به دلیل شیوع کرونا در...بیشتر بخوانید
شبکه حقوق بشر کردستان گزارش داد که با وجود نگرانی‌ها درباره وضعیت سلامت زندانیان هم‌زمان با بحران شیوع کرونا، زندانیان سیاسی و عقیدتی کرد تبعه...بیشتر بخوانید
عباس لسانی، فعال مدنی ترک که در زندان اردبیل به سر می‌برد، در نامه‌ای خطاب به مسئولان زندان هشدار داد: «با مرخصی زندانیان عقیدتی و جرایم غیرخطرناک...بیشتر بخوانید