بودجه در بن‌بست: از ساختار رانتی تا کسری پایدار  | ایران اینترنشنال

سرخط خبرها

  • فرید براتی سده، مدیر دفتر سازمان بهزیستی، از افزایش ابتلا به ویروس کرونا در بین «معتادان متجاهر» خبر داد
  • یحیی ابراهیمی، عضو کمیسیون بهداشت مجلس: ۵۰ درصد درآمد بیمارستان‌ها با بحران کرونا کاهش یافت
  • مهدی سلیمی،‌ نویسنده زندانی: توانایی تامین وثیقه سنگین تعیین شده را ندارم و در زندان می‌مانم
  • مایک پمپئو: تمدید تحریم تسلیحاتی ایران برای تک تک کشورهای خاورمیانه بسیار مهم است
  • ابوالفضل عمویی سخنگوی کمیسیون امنیت ملی مجلس: «برخی رسانه‌های داخلی می‌گویند اگر «جو بایدن» رای بیاورد فضای خوبی ایجاد می‌شود
  • پلیس هنگ‌کنگ ۹ نفر بین سنین ۲۳ تا ۷۲ سال را به اتهام نقض قانون جدید امنیتی بازداشت کرده است
  • نماینده دشتستان در مجلس: شمار امضاها برای استیضاح زنگنه، وزیر نفت در حال افزایش است و او باید درباره خام‌فروشی و ضعف در دیپلماسی انرژی پاسخگو باشد
  • بنابر گزارش‌ها، آتش‌سوزی بامداد دوشنبه در یک بیمارستان که سخنگوی آتش‌نشانی تهران خبر آن را تایید کرده است، در «بیمارستان فوق تخصصی مرکزی نفت» رخ داده است
  • درپی انفجار بندر بیروت، رهبران کشورهای مختلف جهان توافق کردند حدود ۳۰۰ میلیون دلار به عنوان کمک به مردم لبنان ارائه کنند
  • رییس بنیاد مستضعفان در واکنش به اعلام آمادگی دفتر محمود احمدی‌نژاد برای پس دادن ملک این بنیاد در منطقه ولنجک تهران گفت: آماده هر نوع همکاری برای «تامین منافع مستضعفان» هستیم
  • معصومه ابتکار در واکنش به گفته‌های اخیر رییس بنیاد مستضعفان گفت: «امام‌خمینی» برای دریافت ملک از بنیاد مستضعفان به منظور استفاده به عنوان «دفتر مطالعات زنان» مجوز صادر کرده بود
  • IranIntl :آدرس کانال یوتیوب ایران اینترنشنال
  • پیام‌های صوتی، تصویری و نوشتاری‌تان به تلویزیون ایران‌ اینترنشنال را از طریق واتس‌اپ، تلگرام و سیگنال به شماره ۰۰۴۴۷۸۳۰۰۰۷۰۰۰ بفرستید
  • وب‌سایت: IranIntl.com * توییتر : IranIntl@ * اینستاگرام: IranIntltv * اینستاگرام ورزشی : Iranintlsport * فیس‌بوک: IranIntl * ایمیل: bama@iranintl.com
  • رادیو ایران اینترنشنال را بر روی امواج کوتاه در سراسر ایران بشنوید، موج کوتاه ۱۱۵۵۰ در طول روز و موج کوتاه ۶۲۷۰ در طول شب
  • شما می‌توانید صدای رادیو ایران اینترنشنال را از طریق این اپلیکشن‌ها بشنوید: تیون‌این: iranintl.radio/tunein * رادیو بکس: iranintl.radio/radiobox * رادیو اف‌ام: iranintl.radio/radiofm * رادیو نت: iranintl.radio/radionet

بودجه در بن‌بست: از ساختار رانتی تا کسری پایدار 

بودجه در جمهوری اسلامی معمولا گرفتار کسری بوده و سیاست دولت برای جبران آن همواره به تورم، کاهش سرمایه‌گذاری و ناچار تنگدستی پیشه‌وران و دستمزدبگیران انجامیده است. کسری بودجه اما، پاره جدايی‌ناپذير ساختار رانتی است و ناچار رهایی از آن جز با برون رفت از نظام رانتی ممکن نیست. دولت روحانی نه می‌خواهد از نظام رانتی بیرون رود و نه می‌تواند در چارچوب آن از کسری بودجه بکاهد و از همین رو در بن بست است.  

در سال پیش رو، دولت حسن روحانی، همچون هر دولت دیگری در نظام ولایی، با کسری بودجه روبرو خواهد شد. درآمدهای بودجه بیشتر ناشی از نفت، مالیات و فروش بنگاه ها دولتی‌ است. درآمد نفتی که ناشی از تحریم‌ها کمتر از پیش خواهد بود. درآمد دولت از مالیات بر سود، تولید، دستمزد، ثروت و واردات نیز در پی رکود کاهش خواهد یافت. درآمد از فروش شرکت‌های دولتی هم ناروشن است و بدان خواهیم پرداخت. 

درآمدهای دولت کاهش می‌یابند، اما دولت نمی‌تواند به همان میزان از هزینه ها بکاهد. به دو دليل: فشار گروه‌های ذی‌نفع برای افزايش سهم خود، و برنامه دولت جهت پرداخت گسترده یارانه برای آرام کردن مردمی که همواره قدرت خرید خویش را از دست می‌دهند. 

کسی هم‌آورد حلقه‌های رانت‌خوار در نظام نیست و از همین رو سهم‌شان در بودجه همواره پرداخت می‌شود. در نخستين دوره زمامداری محمود احمدی نژاد، ۱۳۸۸ـ۱۳۸۴، سهم نهادِ دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، مرکز خدمات حوزه علمیه قم، مرکز خدمات حوزه‌‌های علمیه، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، سازمان تبلیغات اسلامی و کمیته امداد امام خمینی سه برابر شد. در لایحه بودجه ۱۳۹۸ دولت روحانی، سهم برخی از نهادهای مذهبی افزایش و برخی نیز کاهش یافت، اما روی هم رفته، سهم این نهاد ها به همراه  سازمان صدا و سیما به بیش از ۵۳۰۰ میلیون تومان، یعنی ۱۳ برابر بودجه «امور محیط زیست» رسید. 

افزون بر رانت‌خواهی و رانت‌دهی، از آنجايي که افزایش بهای بسياری از کالاهای مورد نياز سنگين‌تر از افزایش از درآمد است، حکومت اسلامی برای جلوگیری از ناخرسندی به مردم يارانه می‌دهد و برای کاستن از هزینه‌های یارانه‌ای واردات گسترده می‌کند. بدین ترتیب در کوتاه مدت مردم را خرسند می‌سازد، اما با همین کار به تولید داخلی و در پی آن اشتغال و درآمد مردم آسیب می‌رساند و دوباره چرخه نامبارک « ناخرسندی ـ پرداخت یارانه» را می‌گرداند.  

در چنین ساختاری، دولت نمی‌‌تواند از سهم رانت‌خواران و هزينه‌های جاری بکاهد تا بودجه تراز شود. از همین روست که همواره از سهم بودجه عمرانی برمی دارد و به هزینه‌های جاری اختصاص می‌دهند. از همین رو، بسیاری از پروژه‌های عمرانی ناشی از کمبود اعتبار ناتمام می‌مانند و از برنامه‌ای به برنامه ديگر سپرده می‌شوند. رشد هزينه‌های جاری نسبت به هزينه‌های عمرانی، که آينده‌سازی را قربانی روزمره‌گی می‌کند، ويژگی نامبارک بودجه در نظام جمهوری اسلامی است.  

در پی آنچه آمد، بر این باوریم که دولت حسن روحانی، با کسری بودجه بزرگ‌تر از پیش، روبرو خواهد شد و برای جبران آن، همچون هر دولت دیگری در جمهوری اسلامی بیش از همه به برداشت از ذخیره ارزی، وام از نظام بانکی، وام از مردم، فروش دارایی و افزايش ماليات روی می‌آورد که همه، هر یک به نسبتی، برای تولید و اشتغال و فقرزدایی زیانمندند. 

در لایحه بودجه ۱۳۹۸، صادرات نفت ۱٫۶۳۵ میلیون بشکه در روز، بهای هر بشکه نفت ۵۴ دلار و میانگین برابری دلار به ارز ملی ۶,۰۰۰ تومان در نظر گرفته شده است. اما جای تردید است که در پی تحریم‌ها، دولت جمهوری اسلامی به چنین درآمدی در سال پیش رو دست یابد. 

اگر در صندوق توسعه ملی ارز درخوری مانده باشد، دولت برای جبران کسری از آن برداشت می کند تا به بانک مرکزی بفروشد و در برابر ریال دریافت کند. اما بانک مرکزی برای فراهم کردن ریال می بایستی اسکناس تازه چاپ کند. به ازای چاپ اسکناس نقدینگی و تورم بیشتر می‌شود. اگر هم دولت دلارهای نفتی را در بازار بفروشد تورم را به بخش‌های دیگری چون زمین و مسکن می‌کشاند.  

اما در شرایط تحریم پیش‌رو که دلار نفتی چندانی در ذخیره نیست، گمان می‌رود بانک مرکزی ریال منتشر کند و به دولت قرض دهد. بدین ترتیب کار دولت به طور موقت راست و ریست می‌شود، اما بازهم فشارِ تورم درپی کاهش ارزش پول به دوش مردم می‌افتد.  

وام دولت از نظام بانکی هم به چاپ پول و افزایش نقدینگی و تورم بیشتر می‌انجامد. انتشار اوراق قرضه سرمایه موجود از دست مردم را به سوی دولت می‌کشد و نرخ بهره را افزایش می‌دهد. بدین ترتیب دسترسی بخش خصوصی به منابع کم می‌شود که نتیجه آن رکود و ورشکستگی و بیکاری و باز هم تورم است. بدهی از نظام بانکی و مردم ممکن است کار دولتی را به طور موقت به راه اندازد، اما بر تعهد دولت‌ها و نسل‌های پسین می‌افزاید و کار را برای آنها جهت به راه انداختن اقتصاد دشوار‌تر می‌کند. 

در نتیجه اگر دولت برای جبران کسری بودجه به برداشت ارزی و وام روی آورد، تورم شتاب تندی خواهد گرفت و  باز هم دولت برای پرهیز از ناخرسندی مردم از گرانی، چاره‌ای جز به افزایش هزینه یارانه و بزرگ تر کردن کسری بودجه نخواهد شد. 

برای واگذاری بنگاه‌های دولتی، درآمدی گرد ۴۰ هزار میلیارد ریال در بودجه ۱۳۹۸ پیش‌بینی شده است. اما با درنظرداشت ورشکستگی پی‌درپی دست‌اندرکاران اقتصادی و فضای تیره کار و پیشه، گمان نمی‌رود خریداری برای شرکت‌های دولتی پیدا شود. مگر آن که برای از سربازکردن بدهی و پرداخت حقوق کارکنان، همچون در داستان نیشکر هفت تپه، دولت شرکت‌هایی را بدون توجیه اقتصادی واگذار کند. 

دیگر راه پیش‌روی دولت برای جبران کسری بودجه، افزایش درآمد مالیاتی است؛ از راه افزایش نرخ مالیات یا برداشتن معافیت‌ مالیاتی. دولت روحانی در بودجه ۱۳۹۸، درامد مالیاتی گردِ ۱۲۰ هزار میلیارد تومان پیش‌بینی کرده است که با توجه به رکود تولید و بیکاری در سال پیش‌روی خوشبینانه است. حتی در سال ۱۳۹۷ هم به گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، مالیات شرکت‌های دولتی ۲۷ درصد کاهش یافته بود، چه رسد به سال پیش روی و چه رسد به شرکت‌ها خصوصی. برداشتن معافیت مالیاتی نهادها همچون آستان قدس رضوی هم که تا کنون بی‌نتجه بوده است.  

در پی آن چه آمد بر این باوریم که سال ۱۳۹۸، احتمال دارد سال یکی از گسترده‌ترین ناخرسندی‌های اقتصادی مردم از نظام جمهوری اسلامی خواهد بود. 

 

کارشناس اقتصادی
تازه چه خبر؟
مهدی سلیمی،‌ نویسنده و مترجم زندانی، در نامه‌ای با اشاره به تعیین وثیقه یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومانی بدون فرصت دفاع برایش، اعلام کرد توانایی تامین...More
عباس موسوی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در واکنش به نامه اخیر شورای همکاری خلیج فارس به سازمان ملل متحد درباره تمدید تحریم‌های...More
یحیی ابراهیمی، عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس ایران،‌ اعلام کرد با بحران کرونا درآمد بیمارستان‌ها ۵۰ درصد کاهش پیدا کرده و پرداخت دستمزد کادر درمان...More
فرید براتی سده، مدیرکل دفتر پیشگیری از اعتیاد سازمان بهزیستی کشور، از افزایش ابتلا به ویروس کرونا در بین «معتادان متجاهر» خبر داد. براتی سده، دوشنبه...More
درپی انفجار بندر بیروت، رهبران کشورهای مختلف جهان روز یک شنبه در یک کنفرانس تلفنی به ریاست امانوئل مکرون، رییس‌جمهوری فرانسه، توافق کردند حدود ۳۰۰...More